กำเนิดเทพกรีก จากเคออสถึงซุส ศึกครอบครัวหลายรุ่น ก่อนโอลิมปัสขึ้นครองจักรวาล

ก่อนซุสจะเป็นใหญ่ โลกของเทพกรีกก็ผ่านศึกครอบครัวมาแล้วหลายรุ่น

จุดเริ่มไม่ได้มีเทพเคราขาวนั่งสร้างโลก

ถ้าอิงสายเรื่องใน Theogony ของเฮซิออด ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งสำคัญที่สุดของตำนานกรีกยุคโบราณ สิ่งแรกที่ปรากฏคือ เคออส หรือ Chaos แต่คำนี้ไม่ได้หมายถึง “ความวุ่นวายยุ่งเหยิง” แบบที่ภาษาอังกฤษสมัยใหม่ชวนให้นึกถึงเสียทีเดียว ความหมายใกล้กับช่องว่างหรือห้วงอันว่างเปล่ามากกว่า จากนั้นจึงปรากฏไกอา โลก, ทาร์ทารัส ห้วงลึกใต้พิภพ และอีรอส พลังแห่งความปรารถนา

ตรงนี้สำคัญ เพราะตำนานกรีกไม่ได้เล่าว่ามีผู้สร้างหนึ่งองค์สร้างทุกอย่างจากศูนย์ แต่เล่าจักรวาลเหมือนเครือญาติที่ค่อยๆ แตกแขนงออกมา ธรรมชาติแทบทุกอย่างถูกทำให้มีบุคลิก มีความต้องการ และมีความขัดแย้งของตัวเอง

ไกอาให้กำเนิดท้องฟ้า แล้วท้องฟ้าก็กลายเป็นคู่ของโลก

ไกอาให้กำเนิดอูรานอสหรือท้องฟ้า ก่อนที่ทั้งคู่จะมีลูกหลายกลุ่ม หนึ่งในนั้นคือ ไททัน 12 องค์ รวมถึงโครนอสกับรีอา อีกกลุ่มคือไซคลอปส์ตาเดียว และเฮคาทอนไครีสผู้มีร้อยมือ

ปัญหาคืออูรานอสหวาดกลัวและกดลูกบางกลุ่มเอาไว้ในส่วนลึกของไกอา ไกอาจึงวางแผนโค่นอูรานอส แล้วโครนอส ลูกคนสุดท้องของเหล่าไททัน รับหน้าที่ลงมือด้วยเคียว เหตุการณ์นี้ไม่ใช่แค่ดราม่าครอบครัว แต่เป็นรูปแบบที่ตำนานกรีกชอบใช้มาก คือ รุ่นลูกโค่นรุ่นพ่อ แล้วรุ่นลูกก็กลัวว่าจะโดนแบบเดียวกัน

จากเลือดของอูรานอสที่ตกลงบนไกอา ในเรื่องของเฮซิออดเกิดสิ่งมีชีวิตและเทพอีกหลายกลุ่ม เช่น เอรินเยส เหล่าเทพีแห่งการลงทัณฑ์ และยักษ์ ส่วนอวัยวะที่ถูกตัดและตกลงทะเลเชื่อมโยงกับกำเนิดของอโฟรไดทีในสายเรื่องนี้ ซึ่งต่างจากมหากาพย์ของโฮเมอร์ที่ให้อโฟรไดทีเป็นธิดาของซุสกับไดโอนี นี่เป็นตัวอย่างชัดๆ ว่า ตำนานกรีกไม่มีฉบับมาตรฐานเดียวแบบจักรวาลภาพยนตร์

โครนอสขึ้นครองอำนาจ แล้วทำสิ่งเดียวกับที่ตัวเองเคยกลัว

โครนอสกับรีอามีลูกคือ เฮสเทีย ดีมิเทอร์ เฮรา ฮาเดส โพไซดอน และซุส แต่เมื่อมีคำพยากรณ์ว่าลูกของโครนอสจะโค่นอำนาจของตัวเอง โครนอสจึงกลืนลูกทุกองค์ที่เกิดมาเข้าไปทันที

รีอาทนไม่ไหว ตอนให้กำเนิดซุสจึงซ่อนทารกไว้และเอาก้อนหินห่อผ้าให้โครนอสกลืนแทน ซุสรอด เติบโตขึ้น และต่อมาก็ทำให้โครนอสคายพี่น้องที่ถูกกลืนออกมา คราวนี้วงจรเดิมกลับด้าน ลูกที่ถูกพ่อพยายามกำจัดกลายเป็นคนรวบรวมกำลังกลับมาโค่นพ่อ

ตรงนี้เองที่คำว่า “เทพโอลิมเปียน” เริ่มมีความหมายทางการเมืองมากขึ้น
ไม่ได้หมายถึงแค่กลุ่มเทพที่มีพลังเยอะ แต่คือระเบียบอำนาจชุดใหม่ที่เข้ามาแทนระบอบของไททัน

สงครามไททันไม่ใช่ซุสยืนยิงสายฟ้าคนเดียว

ศึกระหว่างฝ่ายซุสกับไททันมักเรียกว่า Titanomachy ใน Theogony เล่าว่าสู้กันยาวนานสิบปีและยังหาข้อได้เปรียบไม่ได้ จนฝ่ายซุสปลดปล่อยเฮคาทอนไครีสจากการคุมขังและดึงมาเป็นพันธมิตร พลังการขว้างก้อนหินมหาศาลของพวกนี้ช่วยพลิกสมดุลสงคราม ส่วนไซคลอปส์ก็มีบทบาทสำคัญในตำนานเกี่ยวกับอาวุธสายฟ้าของซุส

เมื่อฝ่ายโอลิมเปียนชนะ ไททันฝ่ายที่ต่อต้านถูกส่งไปยังทาร์ทารัสและมีเฮคาทอนไครีสเฝ้าไว้ แต่ต้องระวังอีกจุดว่า ไม่ใช่ไททันทุกองค์ถูกลงโทษเหมือนกันหมด ตำนานของแต่ละองค์มีรายละเอียดและสายเรื่องต่างกัน

• เคออส ไม่ควรถูกจับเท่ากับคำว่าเทพแห่งความโกลาหลแบบตรงๆ

• โครนอส หรือ Kronos/Cronus ไม่ใช่คนเดียวกับ Chronos เทพหรือบุคลาธิษฐานแห่งเวลา แม้ยุคหลังจะมีการปะปนกัน

• ซุส ไม่ใช่เทพองค์แรก แต่เป็นผู้ชนะในลำดับการเปลี่ยนอำนาจรุ่นที่สาม

• โอลิมปัส จึงไม่ใช่จุดเริ่มต้นของจักรวาลกรีก แต่เป็นผลลัพธ์หลังความขัดแย้งยาวหลายชั่วเทพ

เรื่องนี้เลยสนุกตรงที่เทพกรีกไม่ได้ถูกเขียนให้สมบูรณ์แบบ พวกนั้นรัก หึง กลัวอำนาจหลุดมือ แก้แค้น และทำพลาดแบบเดียวกับรุ่นก่อน การกำเนิดจักรวาลจึงกลายเป็นเรื่องของ “การสืบทอดอำนาจ” พอๆ กับเรื่องกำเนิดโลก

จากห้วงว่าง สู่โลกและฟ้า จากไททัน สู่โอลิมปัส

และถ้าจะอ่านตำนานกรีกให้สนุกขึ้นอีกนิด อย่าพยายามบังคับให้ทุกชื่อทุกเหตุการณ์ต่อกันเป๊ะ เพราะกวี เมือง และพิธีกรรมคนละยุคเล่าเรื่องเดียวกันไม่เหมือนกัน บางองค์มีพ่อแม่คนละชุด บางเหตุการณ์มีหลายเวอร์ชัน ยิ่งเห็นรอยต่อพวกนี้ ยิ่งเห็นว่าตำนานกรีกเป็นวัฒนธรรมที่ถูกเล่าและแก้ไขต่อกันมาหลายร้อยปี ไม่ใช่หนังสือกฎเล่มเดียวที่ทุกคนต้องยึดตาม