อิหร่านเคยมีพุทธศาสนาแค่ไหน และปริศนาถิ่นกำเนิดของพระโพธิธรรม

เปอร์เซียกับพุทธศาสนา เคยใกล้กันขนาดไหน

คำว่า “อิหร่านเคยเป็นดินแดนพุทธ” ฟังแล้วชวนให้ตีความว่าอิหร่านทั้งประเทศเคยนับถือพุทธเหมือนไทยหรือศรีลังกา แต่หลักฐานประวัติศาสตร์ไม่ได้บอกแบบนั้นเลย จุดที่น่าสนใจกว่าคือ โลกวัฒนธรรมอิหร่านในอดีตกว้างกว่าเขตประเทศอิหร่านปัจจุบันมาก กินพื้นที่ไปถึงเอเชียกลาง อัฟกานิสถาน และดินแดนที่ใช้ภาษาอิหร่านหลายกลุ่ม ซึ่งบางบริเวณเคยมีพุทธศาสนาเจริญมากจริงๆ

พุทธไม่ได้เดินจากอินเดียไปจีนเป็นเส้นตรง

ถ้ามองแผนที่เส้นทางสายไหม จะเห็นว่าระหว่างอินเดียกับจีนมีเมืองโอเอซิสและอาณาจักรเต็มไปหมด พระ นักแปล พ่อค้า และผู้แสวงบุญต้องผ่านพื้นที่อย่างแบกเตรีย คันธาระ โทคาริสถาน มาร์ฟ และเมืองต่างๆ ในเอเชียกลาง พื้นที่เหล่านี้จึงไม่ใช่แค่ทางผ่าน แต่กลายเป็นห้องทดลองทางวัฒนธรรมขนาดใหญ่

ศิลปะพุทธในแถบนี้รับอิทธิพลหลายทาง ทั้งอินเดีย กรีก แบกเตรีย และเปอร์เซีย จนเกิดรูปแบบที่ไม่เหมือนต้นทางเสียทีเดียว ภาพพระพุทธรูปบางแห่งมีองค์ประกอบทางศิลปะที่สะท้อนโลกอิหร่านและซาซาเนียนอย่างชัดเจน นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมเวลาพูดถึงการเดินทางของพุทธศาสนาไปจีน ถ้าข้ามเอเชียกลางไปเลย เรื่องจะหายไปครึ่งหนึ่งทันที

หลักฐานทางโบราณคดีก็จับต้องได้ ที่เมืองมาร์ฟ ซึ่งปัจจุบันอยู่ในเติร์กเมนิสถาน มีการพบสถูปและอารามพุทธ ส่วนบริเวณแบกเตรียและตอนเหนือของอัฟกานิสถานเคยมีศูนย์พุทธขนาดใหญ่หลายแห่ง บางพื้นที่มีทั้งอาราม ภาพเขียน และประติมากรรมจำนวนมาก แสดงว่าชุมชนพุทธไม่ได้มาแวะชั่วคราว แต่ตั้งหลักปักฐานอยู่จริง

ถึงอย่างนั้น ถ้าถามว่า “เปอร์เซียทั้งจักรวรรดิเป็นพุทธหรือไม่” คำตอบคือไม่ ศาสนาโซโรอัสเตอร์มีบทบาทสูงมากในโลกเปอร์เซีย โดยเฉพาะยุคซาซาเนียน และยังมีคริสต์ มาณีกี ยูดาย รวมถึงความเชื่อท้องถิ่นอยู่ร่วมกัน พุทธศาสนาเด่นเป็นพิเศษในดินแดนด้านตะวันออกและพื้นที่เชื่อมต่อเอเชียกลางมากกว่า

แล้วพระโพธิธรรมเป็นชาวเปอร์เซียจริงหรือ

ตรงนี้สนุกเพราะเอกสารเก่าให้ข้อมูลไม่ตรงกัน เอกสารจีนยุคต้นเล่มหนึ่งที่เขียนราว ค.ศ. 547 กล่าวถึงพระโพธิธรรมว่าเป็นพระจาก “ดินแดนตะวันตก” และโยงกับเปอร์เซีย แต่เอกสารอีกสายหนึ่งกลับระบุว่ามาจากอินเดียใต้ ต่อมามีเรื่องเล่าว่าเป็นเชื้อสายพราหมณ์หรือเป็นโอรสของกษัตริย์อินเดียใต้เพิ่มเข้ามาอีก

ปัญหาคือคำเรียกคนต่างแดนของจีนสมัยนั้นไม่ได้ทำงานเหมือนคำว่า “สัญชาติ” ในพาสปอร์ตยุคนี้ คำอย่างดินแดนตะวันตกหรือคนจากเปอร์เซียอาจครอบคลุมผู้คนในเครือข่ายเอเชียกลางที่กว้างมาก การเห็นข้อความเก่าแล้วแปลตรงๆ ว่าเกิดในประเทศอิหร่านปัจจุบันจึงเสี่ยงเกินไป

สิ่งที่พูดได้อย่างปลอดภัยที่สุดคือ ต้นกำเนิดของพระโพธิธรรมยังไม่สามารถฟันธงได้ มีหลักฐานเก่าเชื่อมโยงกับโลกเปอร์เซียหรือเอเชียกลางจริง ขณะเดียวกันก็มีสายข้อมูลเก่าอีกชุดที่โยงไปอินเดียใต้ นักประวัติศาสตร์จึงต้องแยก “พระโพธิธรรมที่มีตัวตนทางประวัติศาสตร์” ออกจาก “พระโพธิธรรมในตำนานเซน” ซึ่งถูกเติมรายละเอียดต่อกันมาหลายศตวรรษ

• พุทธศาสนาเข้าสู่จีนก่อนยุคพระโพธิธรรมหลายร้อยปีแล้ว

• อันซื่อเกา พระนักแปลที่เชื่อมโยงกับจักรวรรดิพาร์เธีย เดินทางถึงลั่วหยางราวคริสต์ศตวรรษที่ 2 และเป็นหนึ่งในนักแปลคัมภีร์พุทธเป็นภาษาจีนยุคแรกที่สุดที่รู้จักชื่อ

• เพราะฉะนั้นพระโพธิธรรมไม่ได้เป็นผู้เอา “พุทธศาสนาทั้งหมด” เข้าไปจีน แต่ถูกจดจำในฐานะบุคคลสำคัญของสายธรรมที่ภายหลังพัฒนาเป็นฉาน และญี่ปุ่นเรียกว่าเซน

อีกเรื่องที่ติดภาพจำหนักมากคือพระโพธิธรรมเป็นผู้สร้างกังฟูเส้าหลิน เรื่องนี้มีตำนานแพร่หลาย แต่หลักฐานประวัติศาสตร์ยุคต้นไม่ได้รองรับว่าพระโพธิธรรมเป็นผู้ประดิษฐ์ศิลปะการต่อสู้ของจีน ความเชื่อมโยงดังกล่าวเกิดเด่นชัดในเอกสารและเรื่องเล่ายุคหลังมากกว่า

ภาพจริงจึงน่าสนใจกว่าคำว่า “อิหร่านเคยเป็นพุทธ” เสียอีก

เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นคือเครือข่ายผู้คนจากอินเดีย อิหร่าน เอเชียกลาง และจีนเดินทางข้ามกันไปมา พระพุทธศาสนาที่ไปถึงจีนไม่ได้ถูกส่งต่อด้วยชนชาติเดียว และไม่ได้เดินทางผ่านวัฒนธรรมเดียว ระหว่างทางมันผ่านภาษา ศิลปะ การเมือง และความเชื่อหลายชุด ก่อนกลายเป็นพุทธแบบจีน และต่อยอดไปเป็นฉาน เซน รวมถึงสายอื่นๆ ที่รู้จักกันทุกวันนี้