ทำไมวาฬเพชฌฆาตผู้ล่าระดับสูงของมหาสมุทร ถึงแทบไม่มองมนุษย์เป็นอาหาร

เก่งพอจะล่าวาฬ แต่ทำไมไม่ล่าคน?

วาฬเพชฌฆาตหรือออร์กาอยู่บนยอดของห่วงโซ่อาหารในทะเล มันล่าตั้งแต่ปลา หมึก แมวน้ำ โลมา ฉลาม ไปจนถึงวาฬชนิดอื่น บางกลุ่มร่วมมือกันสร้างคลื่นซัดแมวน้ำตกจากแผ่นน้ำแข็ง บางกลุ่มไล่ต้อนฝูงปลาเป็นก้อนแน่นก่อนผลัดกันกิน ถ้ามองแค่ขนาด ความเร็ว ฟัน และการทำงานเป็นทีม มนุษย์ที่ว่ายน้ำอยู่กลางทะเลดูเหมือนจะไม่มีทางสู้ได้เลย

แต่เรื่องประหลาดคือ มนุษย์ไม่ได้อยู่ในรายการอาหารตามปกติของออร์กา และหลักฐานจากธรรมชาติก็ไม่ได้ชี้ว่าพวกมันออกล่าคนเพื่อกินเป็นอาหาร

ชื่อว่าเพชฌฆาต ไม่ได้แปลว่าเห็นอะไรก็กิน

ออร์กาเป็นสมาชิกที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในวงศ์โลมา และประชากรแต่ละกลุ่มมีพฤติกรรมการกินต่างกันแบบชัดเจนมาก ตัวอย่างแถบแปซิฟิกตะวันออกเฉียงเหนือมีกลุ่มที่กินปลาเป็นหลัก โดยเฉพาะปลาแซลมอน ขณะที่อีกกลุ่มซึ่งอาศัยอยู่ในพื้นที่ใกล้กันกลับกินสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทะเล เช่น แมวน้ำ สิงโตทะเล โลมา และวาฬขนาดเล็ก

จุดสำคัญอยู่ตรงนี้ เพราะอาหารของออร์กาไม่ได้ขึ้นกับคำว่า จับอะไรได้ก็กิน เท่านั้น แต่งานศึกษาพบว่าพฤติกรรมหาอาหารและวิธีล่ามีส่วนที่เรียนรู้และถ่ายทอดกันในฝูง ลูกออร์กาใช้เวลาหลายปีอยู่กับแม่และเครือญาติ เรียนรู้ว่าอะไรคือเหยื่อ จะหาได้ตรงไหน และต้องจัดการอย่างไร

พูดง่ายๆ คือออร์กามีวัฒนธรรมการกิน

ฝูงหนึ่งอาจเก่งเรื่องจับปลา อีกฝูงเก่งเรื่องล่าแมวน้ำ ต่อให้เหยื่ออีกชนิดว่ายผ่านตรงหน้า ก็ไม่ได้หมายความว่าจะเปลี่ยนเมนูทันที ความเฉพาะทางระดับนี้ช่วยอธิบายได้ส่วนหนึ่งว่าทำไมสัตว์นักล่าที่ทรงพลังมากจึงไม่จำเป็นต้องทดลองกินสิ่งมีชีวิตทุกชนิดที่พบ

แล้วออร์การู้ได้ยังไงว่าคนไม่ใช่แมวน้ำ?

คำอธิบายแบบง่ายที่ว่าออร์กาแค่เห็นรูปร่างแล้วตัดสินอาจไม่พอ เพราะสัตว์กลุ่มนี้ใช้เสียงใต้น้ำในการนำทาง สื่อสาร และหาอาหาร มีทั้งเสียงคลิก เสียงหวีด และเสียงเรียกเฉพาะของแต่ละประชากร การรับข้อมูลในน้ำของมันจึงไม่ได้จำกัดอยู่แค่สายตา

ออร์กายังเป็นสัตว์สังคมที่มีพฤติกรรมซับซ้อนมาก การเข้าใกล้สิ่งแปลกใหม่จึงอาจเป็นการสำรวจหรือเล่น ไม่จำเป็นต้องเป็นขั้นตอนก่อนโจมตีทุกครั้ง นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการเห็นออร์กาว่ายเข้าหาคนหรือเรือจึงไม่ควรถูกตีความทันทีว่าเจ้าตัวกำลังหาอาหาร

• พบมนุษย์ ไม่เท่ากับพบเหยื่อ

• เข้าใกล้ ไม่เท่ากับกำลังล่า

• แตะหรือดันสิ่งของ ก็ไม่ได้แปลว่าต้องการกินสิ่งนั้น

หลักฐานที่น่าสนใจมากมาจากงานวิจัยที่รวบรวมเหตุการณ์ออร์กาป่า 34 กรณีในมหาสมุทร 4 แห่ง ซึ่งพวกมันนำเหยื่อหรือสิ่งของเข้ามาเสนอให้มนุษย์ บางครั้งคนอยู่บนเรือ บางครั้งอยู่ในน้ำ และมีสองเหตุการณ์ที่คนอยู่บนฝั่ง สิ่งที่ถูกนำมาให้มีตั้งแต่ปลา สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง นก ไปจนถึงสาหร่าย ในเกือบทุกเหตุการณ์ ออร์กาหยุดรอดูว่ามนุษย์จะตอบสนองอย่างไร

พฤติกรรมนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าออร์กาใจดีหรือมองมนุษย์เป็นเพื่อน เพราะการตีความความคิดของสัตว์ต้องระวังมาก แต่มันแสดงให้เห็นอย่างน้อยว่า ความสัมพันธ์ระหว่างออร์กากับมนุษย์มีมิติของการสำรวจและการตอบสนองทางสังคมอยู่ด้วย ไม่ใช่มีแต่ความสัมพันธ์แบบผู้ล่ากับเหยื่อ

แล้วเรื่องคนถูกออร์กาทำร้ายล่ะ?

ต้องแยกออร์กาในธรรมชาติกับออร์กาที่ถูกเลี้ยงในสถานที่ปิดออกจากกัน เคยมีเหตุรุนแรงและการเสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับออร์กาในสถานที่เลี้ยงจริง แต่สภาพแวดล้อม พื้นที่ การจัดกลุ่มสัตว์ และรูปแบบปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์แตกต่างจากชีวิตในทะเลอย่างมาก จึงเอาพฤติกรรมจากสองบริบทมาปนกันตรงๆ ไม่ได้

สำหรับออร์กาป่า การเผชิญหน้าที่ดูรุนแรงมีรายงานอยู่บ้าง และสัตว์ขนาดหลายตันสามารถทำให้มนุษย์บาดเจ็บได้แม้ไม่ได้ตั้งใจล่า เพราะฉะนั้นคำว่า ไม่ใช่เหยื่อ ไม่ได้แปลว่า ปลอดภัยที่จะว่ายเข้าไปเล่นด้วย สัตว์ป่าก็คือสัตว์ป่า ควรรักษาระยะและปฏิบัติตามข้อกำหนดของพื้นที่เสมอ

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดอาจไม่ใช่คำถามว่า ทำไมออร์กาถึงไม่กินคน แต่เป็นคำถามว่า สัตว์นักล่าชนิดหนึ่งเรียนรู้ได้อย่างไรว่าสิ่งมีชีวิตชนิดไหนคืออาหาร และความรู้นั้นถูกส่งต่อจากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งได้อย่างแม่นยำขนาดนี้

ออร์กาจึงเป็นตัวอย่างชัดมากว่า ผู้ล่าที่อยู่บนยอดห่วงโซ่อาหารไม่จำเป็นต้องกินทุกอย่างที่เอาชนะได้ ความชำนาญ ประสบการณ์ของฝูง การเรียนรู้จากครอบครัว และพฤติกรรมทางสังคม ล้วนมีส่วนกำหนดว่าอะไรจะถูกมองเป็นเหยื่อ ส่วนมนุษย์ดูเหมือนจะอยู่นอกเมนูที่พวกมันเรียนรู้กันมานานเสียมากกว่า