ไขควงหลุดเสี้ยววินาที จุดจบของหลุยส์ สโลติน ชายผู้จั๊กจี้หางมังกรนิวเคลียร์

ห้องทดลองสว่างอยู่แล้ว แต่แสงสีฟ้ากลับวาบขึ้นจนทุกคนเห็นพร้อมกัน

บ่ายวันที่ 21 พฤษภาคม ค.ศ. 1946 ที่ห้องทดลองลับใกล้ลอสอะลามอส รัฐนิวเม็กซิโก นักฟิสิกส์ชาวแคนาดาชื่อ หลุยส์ สโลติน กำลังสาธิตงานที่คนในวงการเรียกกันอย่างเสียวสันหลังว่า “การจั๊กจี้หางมังกร” ตรงหน้าเขาไม่ใช่เครื่องจักรใหญ่โต ไม่มีควัน ไม่มีเสียงคำราม มีเพียงแกนโลหะทรงกลมขนาดพอวางบนโต๊ะ แต่ข้างในคือพลูโทเนียมราว 6.2 กิโลกรัม วัตถุชิ้นเดียวกับที่อีกไม่นานจะได้ฉายาว่า แก่นปีศาจ

ก่อนเล่าต่อ ขอแก้ภาพจำยอดฮิตสักนิด แก่นปีศาจไม่ได้ระเบิดใส่นักวิทยาศาสตร์สองครั้ง และมันก็ไม่ได้มีชีวิตออกล่าใคร สิ่งที่เกิดขึ้นคืออุบัติเหตุภาวะวิกฤตสองเหตุการณ์ คนละวิธี คนละช่วงเวลา แต่ใช้แกนพลูโทเนียมลูกเดียวกัน เมื่อวัสดุรอบแกนสะท้อนนิวตรอนกลับเข้าไปมากเกินจุดปลอดภัย ปฏิกิริยาลูกโซ่จะพุ่งขึ้นฉับพลัน ปล่อยรังสีนิวตรอนและแกมมาออกมาในเวลาสั้นมาก สั้นจนคนในห้องแทบไม่มีโอกาสรู้ตัวก่อนรับรังสีเข้าไปแล้ว

เหยื่อคนแรกกับก้อนอิฐที่ตกผิดที่

เก้าเดือนก่อนหน้าสโลติน นักฟิสิกส์หนุ่มชื่อ แฮร์รี แด็กเลียน กำลังเรียงก้อนทังสเตนคาร์ไบด์รอบแกนพลูโทเนียม เพื่อดูว่าการสะท้อนนิวตรอนจะพาระบบเข้าใกล้ภาวะวิกฤตแค่ไหน เครื่องตรวจเริ่มเตือนว่าก้อนต่อไปอันตราย เขาจึงชะงักและพยายามถอนมือกลับ แต่ก้อนอิฐหลุดตกลงไปในตำแหน่งที่ทำให้แกนเข้าสู่ภาวะเหนือวิกฤตชั่วขณะ

แด็กเลียนรีบปัดก้อนนั้นออก แล้วต้องรื้อกองวัสดุที่ล้อมแกนอยู่ด้วยมือ การกระทำนี้หยุดปฏิกิริยาได้ แต่ร่างกายรับรังสีรุนแรงไปแล้ว เขาเสียชีวิต 25 วันถัดมา เหตุการณ์ควรเป็นสัญญาณให้ทุกคนเลิกจับงานชนิดนี้ด้วยมือเปล่าเสียที ทว่าบรรยากาศของโครงการแมนฮัตตันในเวลานั้นเต็มไปด้วยความเร่งรีบ ความเคยชินกับความเสี่ยง และความมั่นใจของคนที่คิดว่าตัวเองควบคุมวัตถุอันตรายได้

ครั้งที่สอง ไม่มีอะไรกั้นพลูโทเนียมกับความผิดพลาด นอกจากปลายไขควง

การสาธิตของสโลตินใช้ฝาครอบเบริลเลียมสองซีกทำหน้าที่สะท้อนนิวตรอน เขาค่อยๆ ลดฝาซีกบนลงเหนือแกน โดยใช้ไขควงสอดค้ำช่องว่างไว้ไม่ให้ฝาทั้งสองประกบกันสนิท วิธีนี้เร็วและดูคล่องมือ แต่เสี่ยงแบบฝากชีวิตไว้กับแรงข้อมือเพียงข้างเดียว ถึงขั้นมีรายงานว่าเอนรีโก แฟร์มี เคยเตือนคนที่ทำงานลักษณะนี้ว่า หากยังเล่นกับมันต่อ สักวันคงได้ตายจริงๆ

แล้วปลายไขควงก็ลื่น

ฝาเบริลเลียมหล่นครอบแกนเต็มตำแหน่ง นิวตรอนถูกสะท้อนกลับเข้าไปจนเกิดปฏิกิริยาลูกโซ่พุ่งสูงในเสี้ยววินาที คนในห้องเห็นแสงสีฟ้าสว่างวาบและรู้สึกคล้ายคลื่นความร้อนซัดผ่าน สโลตินใช้มือสะบัดฝาครอบออกทันที ปฏิกิริยาหยุดลงแทบจะในทันทีเช่นกัน การตอบสนองของเขาช่วยลดปริมาณรังสีที่คนอีกเจ็ดคนได้รับ โดยตัวเขายืนอยู่ใกล้แกนที่สุดและบังรังสีบางส่วนไว้ด้วยร่างกาย

แสงสีฟ้านั้นไม่ได้แปลว่าแก่นกำลังลุกไหม้เหมือนหลอดไฟ คำอธิบายที่ถูกยกขึ้นมาคือรังสีไปกระตุ้นอิเล็กตรอนในอากาศจนเกิดการปล่อยแสง อีกแนวคิดหนึ่งมองว่าผู้เห็นอาจรับรู้แสงจากผลของรังสีต่อระบบการมองเห็นโดยตรง ไม่ว่ากลไกแท้จริงจะเป็นแบบไหน คนในห้องต่างรู้ตรงกันในวินาทีนั้นว่าเรื่องเลวร้ายเกิดขึ้นแล้ว

เก้าวันที่หมอรู้ว่ากำลังแข่งกับสิ่งที่ย้อนกลับไม่ได้

หลังอุบัติเหตุ สโลตินอาเจียนและเริ่มเจ็บมือซ้ายซึ่งอยู่ใกล้แกนมากที่สุด ช่วงแรกเขายังพูดคุยและช่วยวาดตำแหน่งยืนของแต่ละคน เพื่อให้คำนวณปริมาณรังสีที่ได้รับได้ แม้ภายนอกยังดูรู้สึกตัวดี ความเสียหายในร่างกายเดินหน้าไปแล้ว เซลล์ไขกระดูก เยื่อบุทางเดินอาหาร และเนื้อเยื่อที่แบ่งตัวเร็วถูกทำลาย เม็ดเลือดขาวลดฮวบ มีไข้ ปวดท้อง น้ำหนักลด สับสน และระบบอวัยวะค่อยๆ ล้มเหลว

คำว่า “ตัวเปื่อยสลาย” ที่มักใช้เล่ากันในอินเทอร์เน็ตฟังสะเทือนใจ แต่ไม่ใช่คำอธิบายทางการแพทย์ที่แม่นนัก สโลตินเสียชีวิตจาก กลุ่มอาการรังสีเฉียบพลัน เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม ค.ศ. 1946 รวมเก้าวันหลังอุบัติเหตุ อายุเพียง 35 ปี ความตายไม่ได้เกิดจากกัมมันตรังสีเกาะตัวแล้วกัดร่างแบบกรด แต่เกิดจากรังสีพลังงานสูงทำลายเซลล์จำนวนมหาศาลพร้อมกัน จนร่างกายไม่มีเวลาซ่อมแซมตัวเอง

หลังสโลตินเสียชีวิต งานทดลองภาวะวิกฤตที่ลอสอะลามอสถูกเปลี่ยนครั้งใหญ่ การประกอบด้วยมือแบบยืนล้อมโต๊ะหมดยุคลง ระบบควบคุมระยะไกลและการเว้นระยะห่างถูกนำมาใช้จริงจัง ส่วนแกนพลูโทเนียมที่คนเรียกว่าแก่นปีศาจไม่ได้ถูกนำไประเบิดแก้เคล็ด มันถูกหลอมในปีเดียวกัน แล้วนำวัสดุกลับไปใช้กับแกนอื่น

เรื่องนี้จึงน่ากลัวไม่ใช่เพราะพลูโทเนียมมีคำสาป
แต่มนุษย์เก่งพอจะสร้างมันขึ้นมา และมั่นใจเกินไปว่าจะคุมมันได้ด้วยไขควงหนึ่งด้าม