วันที่ไม่มีใครจุดไฟ แต่พระพุทธสรีระกลับลุกไหม้เองด้วยเตโชกสิณ

กองฟืนพร้อม... ผู้คนพร้อม... แต่ไฟกลับไม่ยอมติดแม้แต่น้อย

เหตุการณ์ในวันถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งตรงกับ วันอัฏฐมีบูชา เป็นเรื่องที่สร้างความอัศจรรย์แก่ผู้คนมาตลอดหลายพันปี เพราะแม้จะจัดเตรียมพระจิตกาธานและกองฟืนไว้อย่างสมบูรณ์แล้ว ผู้คนจำนวนมากกลับไม่สามารถจุดไฟให้ติดได้ ไม่ว่าจะใช้วิธีใด เปลวไฟก็ไม่ยอมลุกขึ้นเผาพระพุทธสรีระ เหมือนมีพลังบางอย่างหยุดยั้งไว้ ทำให้ทุกคนต่างเฝ้ารอด้วยความสงสัยว่าเกิดเหตุอันใดขึ้น

การรอคอยพระมหากัสสปะ

ตามคัมภีร์ฝ่ายเถรวาทเล่าว่า ขณะนั้นพระมหากัสสปเถระพร้อมพระอรหันต์บริวารจำนวนมากกำลังเดินทางมาเพื่อถวายบังคมพระพุทธสรีระเป็นครั้งสุดท้าย ก่อนพิธีถวายพระเพลิงจะเริ่มขึ้น จึงเกิดเหตุประหลาดที่ไม่มีผู้ใดสามารถจุดไฟได้ ราวกับกาลเวลาถูกหยุดไว้เพื่อรอศิษย์ผู้ใหญ่ของพระพุทธองค์ให้เดินทางมาถึงเสียก่อน

เมื่อพระมหากัสสปะเดินทางถึง พระองค์ได้เข้าไปกราบแทบพระบาทของพระบรมศาสดาด้วยความเคารพสูงสุด มีบันทึกว่าในขณะนั้นพระบาทของพระพุทธเจ้าซึ่งห่อหุ้มด้วยผ้าหลายชั้นได้ปรากฏออกมาให้กราบเป็นครั้งสุดท้าย แล้วจึงกลับเข้าสู่สภาพเดิม เป็นภาพที่ถูกกล่าวถึงว่าเปี่ยมด้วยความหมายแห่งความกตัญญูระหว่างศาสดากับสาวก

หลังการกราบของพระมหากัสสปะ เปลวไฟก็ลุกขึ้นเองทันที

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นหนึ่งในเหตุการณ์เหนือสามัญที่สุดในพระพุทธศาสนา คือไม่มีผู้ใดนำคบไฟเข้าไปจุดกองฟืนเลย แต่หลังจากพระมหากัสสปะถวายบังคมเสร็จ เปลวไฟกลับลุกขึ้นจากภายในพระจิตกาธานเอง เผาพระพุทธสรีระอย่างสงบ จนพิธีถวายพระเพลิงดำเนินต่อไปได้

คัมภีร์อธิบายว่า ไฟดังกล่าวมิใช่ไฟธรรมดา แต่เป็น เตโชธาตุ หรือพลังแห่งธาตุไฟที่เกี่ยวข้องกับอำนาจแห่งสมาธิและบารมีของพระพุทธเจ้า หลายตำราจึงเรียกเหตุการณ์นี้ว่าเป็นการเผาพระสรีระด้วย เตโชกสิณ ซึ่งเป็นการสำแดงอำนาจแห่งธาตุไฟที่เกิดขึ้นเอง มิได้อาศัยเชื้อเพลิงหรือการจุดไฟจากมนุษย์

เตโชกสิณคืออะไร

กสิณเป็นกรรมฐานชนิดหนึ่งที่ใช้กำหนดจิตกับธาตุหรือวัตถุจนเกิดสมาธิขั้นสูง ส่วนเตโชกสิณคือการเพ่งธาตุไฟ ผู้ที่บรรลุสมาธิระดับลึกตามพระไตรปิฎกสามารถใช้อำนาจของจิตเกี่ยวข้องกับธาตุไฟได้ จึงเป็นเหตุผลที่เรื่องราวนี้ถูกอธิบายว่าเกี่ยวข้องกับเตโชธาตุ ไม่ใช่เปลวไฟธรรมดาที่เกิดจากการเสียดสีหรือประกายไฟ

ในคัมภีร์ยังมีเรื่องราวของพระอรหันต์หลายรูปที่สามารถใช้เตโชกสิณได้ เช่น การดับไฟ การแสดงฤทธิ์ หรือแม้แต่การเข้าสู่ปรินิพพานด้วยธาตุไฟ แต่สำหรับพระพุทธเจ้า เหตุการณ์วันถวายพระเพลิงถือเป็นกรณีที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เพราะเป็นการเกิดขึ้นหลังเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว

ความหมายที่ลึกกว่าปาฏิหาริย์

นักอรรถกถาหลายท่านอธิบายว่า จุดสำคัญของเรื่องนี้ไม่ได้อยู่ที่ไฟลุกเองเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการแสดงให้เห็นว่าการอำลาพระบรมศาสดาจะสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อสาวกผู้ใหญ่ได้มาถวายบังคมเป็นครั้งสุดท้าย ความล่าช้าของเปลวไฟจึงเป็นเหมือนการเปิดโอกาสให้พระมหากัสสปะทำหน้าที่แทนหมู่สงฆ์ทั้งปวง ก่อนที่พระพุทธสรีระจะถูกถวายพระเพลิง

อีกนัยหนึ่ง เหตุการณ์นี้ยังสะท้อนแนวคิดในพระพุทธศาสนาว่า สิ่งสำคัญมิใช่ร่างกายที่เหลืออยู่ แต่คือพระธรรมที่พระองค์ทรงประกาศไว้ แม้พระสรีระจะถูกเผาจนเหลือเพียงพระบรมสารีริกธาตุ แต่พระธรรมยังคงดำรงอยู่เพื่อเป็นแสงสว่างแก่ผู้คนรุ่นแล้วรุ่นเล่า

ไฟที่ไม่มีใครจุด กลับกลายเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่ถูกเล่าขานยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา

สำหรับผู้มีศรัทธา เหตุการณ์นี้เป็นพุทธปาฏิหาริย์ที่เกิดจากพระบารมีอันหาประมาณมิได้ ส่วนผู้ศึกษาประวัติศาสตร์ศาสนาอาจมองว่าเป็นสัญลักษณ์ที่สื่อถึงความสมบูรณ์ของพิธีถวายพระเพลิงและความสำคัญของพระมหากัสสปะ ไม่ว่าจะมองในมุมใด เรื่องราวของเตโชกสิณเผาพระพุทธสรีระก็ยังคงเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่ได้รับการกล่าวถึงมากที่สุดในวันอัฏฐมีบูชา และเป็นตำนานที่เชื่อมโยงศรัทธา สมาธิ และความหมายทางธรรมเข้าไว้ด้วยกันอย่างลึกซึ้ง