เมื่อเด็กและเยาวชนเป็นผู้ก่อเหตุ 8 ข้อที่ต้องรู้ก่อนตัดสิน

ความโกรธต่อเหตุรุนแรงเป็นเรื่องเข้าใจได้ แต่กฎหมายไม่ได้ใช้เส้นอายุเส้นเดียวกับทุกคนที่ยังไม่ครบ 18 ปี และคำว่า “ไม่ต้องรับโทษ” ก็ไม่ได้แปลว่าไม่มีมาตรการใดเกิดขึ้น ต่อไปนี้คือ 8 เรื่องที่ควรรู้ก่อนตัดสินจากอายุหรือพาดหัวข่าวเพียงอย่างเดียว

1. “เด็ก” และ “เยาวชน” มีความหมายต่างกัน

ตามกฎหมายศาลเยาวชนและครอบครัว “เด็ก” หมายถึงบุคคลที่มีอายุยังไม่เกิน 15 ปี ส่วน “เยาวชน” หมายถึงผู้มีอายุเกิน 15 ปี แต่ยังไม่ถึง 18 ปีบริบูรณ์

อายุที่นำมาใช้พิจารณาคืออายุขณะกระทำความผิด ไม่ใช่อายุในวันที่ถูกจับ วันที่ฟ้อง หรือวันที่ศาลมีคำพิพากษา

ดังนั้น การพูดรวม ๆ ว่า “เยาวชนอายุต่ำกว่า 18 ปี” อาจเข้าใจได้ในภาษาทั่วไป แต่ในทางกฎหมายต้องแยกเด็กและเยาวชนออกจากกัน เพราะมาตรการที่ใช้ไม่เหมือนกัน

2. เด็กอายุไม่เกิน 12 ปีไม่ต้องรับโทษอาญา

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 73 กำหนดว่า เด็กอายุยังไม่เกิน 12 ปี แม้กระทำสิ่งที่กฎหมายบัญญัติเป็นความผิดก็ไม่ต้องรับโทษอาญา เกณฑ์นี้ถูกปรับจากเดิมที่กำหนดไว้ 10 ปี และมีผลใช้บังคับตั้งแต่ปี 2565

คำว่า “ไม่ต้องรับโทษ” หมายถึงไม่ถูกจำคุก ปรับ หรือรับโทษอาญาเช่นเดียวกับผู้ใหญ่ ไม่ได้หมายความว่าเจ้าหน้าที่ต้องปล่อยเรื่องเงียบ เด็กยังอาจเข้าสู่กระบวนการคุ้มครอง สงเคราะห์ และดูแลตามกฎหมายอื่นได้

3. อายุเกิน 12 แต่ไม่เกิน 15 ปี ยังไม่ถูกลงโทษแบบผู้ใหญ่

มาตรา 74 กำหนดว่า เด็กอายุเกิน 12 ปีแต่ยังไม่เกิน 15 ปีไม่ต้องรับโทษอาญาเช่นกัน แต่ศาลมีอำนาจใช้มาตรการสำหรับเด็ก เช่น ว่ากล่าวตักเตือน ส่งมอบให้ผู้ปกครองพร้อมเงื่อนไขคุมความประพฤติ แต่งตั้งบุคคลหรือหน่วยงานดูแล หรือส่งเข้ารับการฝึกและอบรม

จุดประสงค์ไม่ใช่ทำเป็นมองไม่เห็นความเสียหาย แต่เป็นการเลือกวิธีจัดการที่เหมาะกับวัยและความสามารถในการเข้าใจผลของการกระทำ

4. อายุเกิน 15 แต่ไม่ถึง 18 ปี สามารถรับโทษอาญาได้

ผู้ก่อเหตุช่วงอายุนี้คือ “เยาวชน” ตามศัพท์กฎหมาย ศาลต้องพิจารณาว่าเยาวชนรู้ผิดชอบและควบคุมตนเองได้เพียงใด รวมถึงดูพฤติการณ์ของคดี บุคลิก สภาพร่างกายและจิตใจ การศึกษา ครอบครัว และสภาพแวดล้อม

ศาลอาจใช้มาตรการแก้ไขและฝึกอบรมแทนการลงโทษ หรือหากเห็นสมควรลงโทษ กฎหมายกำหนดให้ลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง การเป็นเยาวชนจึงไม่ใช่บัตรยกเว้นความรับผิด แต่เป็นเหตุให้ศาลต้องพิจารณาต่างจากผู้ใหญ่

5. คดีรวมลดลงจากปี 2567 แต่จำนวนยังสูง

ข้อมูลกรมพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชนระบุว่า ปีงบประมาณ 2568 มีคดีเด็กและเยาวชนทั่วประเทศ 13,399 คดี ลดลงจาก 14,843 คดีในปี 2567 ประมาณร้อยละ 9.7 จึงไม่ถูกต้องนักหากกล่าวว่าคดีเด็กเพิ่มขึ้นต่อเนื่องทุกปี

อย่างไรก็ตาม การลดลงหนึ่งปียังไม่พอจะสรุปว่าสถานการณ์ปลอดภัยแล้ว เพราะคดีกว่า 13,000 คดีหมายถึงมีเด็ก ผู้เสียหาย ครอบครัว โรงเรียน และชุมชนจำนวนมากที่ต้องรับผลตามมา

6. “คดีชีวิตและร่างกาย” ไม่ได้แปลว่าเป็นคดีฆาตกรรมทั้งหมด

ในปีงบประมาณ 2568 คดีในหมวดความผิดเกี่ยวกับชีวิตและร่างกายมีประมาณ 3,300 คดี แต่หมวดนี้รวมความผิดหลายระดับ ตั้งแต่การทำร้ายร่างกายไปจนถึงความผิดต่อชีวิต

การนำตัวเลขทั้งหมวดไปพาดหัวว่าเด็กและเยาวชนก่อคดีฆาตกรรมกว่า 3,000 คดีจึงผิดความหมาย ตัวเลขจริงอาจดูรุนแรงน้อยกว่าพาดหัว แต่ก็ยังหนักพอให้ต้องตั้งคำถามว่าเหตุใดการทะเลาะ การรวมกลุ่ม และการพกอาวุธจึงเดินไปถึงจุดที่มีคนบาดเจ็บหรือเสียชีวิต

7. ครอบครัวแยกกันอยู่เป็นข้อมูลความเสี่ยง ไม่ใช่คำตัดสิน

ข้อมูลปี 2568 พบว่าเด็กและเยาวชนในคดีจำนวนมากมาจากครอบครัวที่บิดามารดาไม่ได้อยู่ร่วมกัน แต่ข้อมูลนี้บอกเพียงโครงสร้างครัวเรือน ไม่ได้พิสูจน์ว่าการหย่าร้างเป็นสาเหตุโดยตรงของการก่ออาชญากรรม

เด็กที่อยู่กับพ่อหรือแม่เพียงคนเดียวอาจได้รับการดูแลอย่างดี ขณะที่บ้านซึ่งพ่อแม่อยู่พร้อมหน้าอาจเต็มไปด้วยความรุนแรง การดื่มสุรา หนี้สิน หรือการละเลย การป้องกันจึงต้องดูว่าเด็กมีคนรับฟัง มีรายได้พอ มีพื้นที่ปลอดภัย และยังอยู่ในระบบการศึกษาหรือไม่ ไม่ใช่นับเพียงว่ามีผู้ปกครองกี่คนในบ้าน

8. คุ้มครองผู้เสียหายและแก้ไขผู้ก่อเหตุต้องทำพร้อมกัน

การยอมรับว่าเด็กยังมีโอกาสเปลี่ยนแปลงไม่ได้หมายถึงการลดค่าความเสียหายของผู้ถูกกระทำ ผู้เสียหายต้องได้รับความปลอดภัย การเยียวยา และกระบวนการที่เป็นธรรม ส่วนผู้ก่อเหตุต้องรับผิดตามระดับอายุ พฤติการณ์ และกฎหมาย

แต่การเพิ่มโทษเพียงอย่างเดียวจัดการได้เฉพาะเหตุที่เกิดขึ้นแล้ว เด็กคนถัดไปที่กำลังหลุดจากโรงเรียน ถูกทำร้ายในบ้าน ใช้ยา เริ่มพกอาวุธ หรือรวมกลุ่มทำร้ายผู้อื่น ยังต้องการคนพบสัญญาณก่อนที่ชื่อของเขาจะไปอยู่ในสำนวนคดี

ก่อนถามว่าเด็กคนหนึ่งควรถูกลงโทษหนักเพียงใด เราจึงควรถามอีกข้อด้วยว่า ก่อนเกิดเหตุ ครอบครัว โรงเรียน ชุมชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเห็นอะไรบ้าง และเหตุใดไม่มีใครหยุดเรื่องนั้นได้ทัน