คนโรมันใช้ปัสสาวะซักผ้าจริงหรือ? เบื้องหลังร้านซักผ้าเมื่อ 2,000 ปีก่อน

คนโรมันใช้ปัสสาวะซักผ้าจริงหรือ? เบื้องหลังร้านซักผ้าเมื่อ 2,000 ปีก่อน

ฟังดูเหมือนเรื่องล้อเล่น แต่คำตอบคือ...

“จริง”

เมื่อกว่า 2,000 ปีก่อน ชาวโรมันโบราณเคยนำปัสสาวะมาใช้ในการซัก ฟอก และขจัดคราบออกจากเสื้อผ้า แม้กระทั่งผ้าของคนมีฐานะก็อาจถูกส่งไปทำความสะอาดด้วยวิธีนี้

เรื่องนี้ไม่ได้เป็นเพียงตำนานเล่าต่อกันมา เพราะมีหลักฐานเกี่ยวกับร้านซักผ้าโรมันที่เรียกว่า Fullonica รวมถึงอ่างสำหรับเหยียบและล้างผ้าที่พบในเมืองโบราณอย่างปอมเปอี

แม้จะฟังดูไม่น่าเชื่อ แต่เมื่อมองผ่านความรู้ด้านเคมี จะพบว่าวิธีนี้มีเหตุผลรองรับอยู่ไม่น้อย

ปัสสาวะเกี่ยวอะไรกับการซักผ้า?

ความลับไม่ได้อยู่ที่ปัสสาวะสดโดยตรง แต่อยู่ที่สิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากถูกเก็บทิ้งไว้ระยะหนึ่ง

ปัสสาวะมีสารที่เรียกว่า ยูเรีย (Urea) เมื่อทิ้งไว้นานและเกิดการย่อยสลาย จะค่อย ๆ ก่อให้เกิดสารประกอบที่มีแอมโมเนีย ซึ่งมีฤทธิ์เป็นด่างและช่วยจัดการคราบไขมันบนเส้นใยผ้าได้

พูดง่าย ๆ คือ แอมโมเนียทำหน้าที่คล้ายส่วนประกอบของสารทำความสะอาด ช่วยให้คราบเหงื่อ ไขมัน และสิ่งสกปรกหลุดออกจากเนื้อผ้าได้ง่ายขึ้น

ช่างซักผ้าชาวโรมันจึงไม่ได้เลือกใช้ปัสสาวะเพราะความเชื่อประหลาด แต่เป็นเพราะพวกเขาสังเกตเห็นว่า ของเหลวชนิดนี้ช่วยทำความสะอาดและขจัดไขมันจากผ้าได้จริง

อย่างไรก็ตาม วิธีดังกล่าวย่อมไม่สะอาดหรือปลอดภัยตามมาตรฐานสุขอนามัยในปัจจุบัน และไม่ควรทดลองนำกลับมาใช้เอง

แล้วพวกเขาเอาปัสสาวะมาจากไหน?

ในเมืองใหญ่ของจักรวรรดิโรมัน มีการเก็บปัสสาวะจากสถานที่สาธารณะ เพื่อนำไปใช้ในกิจการซักและฟอกผ้า

เจ้าของร้านหรือคนงานในกิจการซักผ้าจะรวบรวมของเหลวเหล่านี้ แล้วนำกลับไปใช้เป็นวัตถุดิบภายในร้าน

ใช่แล้ว...

สิ่งที่คนทั่วไปมองว่าเป็นของเสีย กลับกลายเป็นวัตถุดิบที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจ

ในสมัยของจักรพรรดิ เวสปาเซียน (Vespasian) มีการเรียกเก็บภาษีที่เกี่ยวข้องกับการรวบรวมหรือการใช้ปัสสาวะ แม้รายละเอียดจากบันทึกโบราณจะยังมีการตีความว่าเป็นภาษีจากผู้ใช้โถปัสสาวะ หรือจากผู้ประกอบการที่นำปัสสาวะไปใช้ก็ตาม

เรื่องนี้เชื่อมโยงกับวลีภาษาละตินที่มีชื่อเสียงว่า

“Pecunia non olet”

แปลตามตัวอักษรได้ว่า

“เงินไม่มีกลิ่น”

วลีดังกล่าวสื่อว่า ไม่ว่าเงินจะมาจากกิจการประเภทใด เมื่อกลายเป็นรายได้หรือภาษีแล้ว เงินก็ยังคงเป็นเงินเหมือนกัน

ร้านซักผ้าโรมันทำงานอย่างไร?

ร้านซักผ้าของชาวโรมันเรียกว่า Fullonica ส่วนคนที่ทำงานซัก ฟอก และตกแต่งเนื้อผ้าเรียกว่า Fullones

กิจการเหล่านี้ไม่ได้รับเฉพาะเสื้อผ้าใช้แล้ว แต่ยังอาจทำหน้าที่จัดการผ้าที่เพิ่งผลิตเสร็จ เช่น ขจัดไขมัน ฟอกสี และทำให้เนื้อผ้ามีสภาพพร้อมใช้งาน

ภายในร้านจะมีอ่างหรือภาชนะสำหรับแช่ผ้า คนงานนำผ้าลงไปผสมกับน้ำและสารทำความสะอาด ซึ่งอาจรวมถึงปัสสาวะที่เก็บไว้ ดินบางชนิด หรือวัสดุที่ช่วยดูดซับไขมัน

วิธีซักไม่ได้ใช้แปรงหรือเครื่องซักผ้าเหมือนทุกวันนี้ แต่ใช้...

“เท้า”

คนงานจะยืนในอ่างและเหยียบผ้าซ้ำ ๆ คล้ายการเหยียบองุ่นทำไวน์ การเคลื่อนไหวของเท้าช่วยกวนผ้า ทำให้สารทำความสะอาดเข้าไปถึงเส้นใยและช่วยให้คราบหลุดออก

หลักฐานเกี่ยวกับกระบวนการนี้ปรากฏทั้งในบันทึกเกี่ยวกับกิจการซักผ้าโรมันและร่องรอยทางโบราณคดี โดยร้านซักผ้าบางแห่งในปอมเปอียังมีอ่างล้างผ้า ระบบน้ำ และพื้นที่สำหรับตากหรือจัดแต่งผ้าหลังซัก

หลังจากเหยียบและแช่จนได้ที่ ผ้าจะถูกนำไปล้างด้วยน้ำสะอาดหลายรอบ เพื่อล้างสิ่งสกปรกและสารที่ตกค้างออก

บางแห่งยังใช้ดินหรือแร่ธรรมชาติที่ช่วยดูดซับไขมัน รวมถึงกระบวนการฟอกและตากแดด เพื่อทำให้ผ้าขาวและดูสะอาดขึ้น

แล้วเสื้อผ้าจะไม่มีกลิ่นหรือ?

หลายคนอาจสงสัยว่า หากใช้ปัสสาวะซักผ้า เสื้อผ้าจะไม่มีกลิ่นติดอยู่หรือ?

หลังจากผ่านการล้างด้วยน้ำหลายรอบ ตากแดด และจัดแต่งเนื้อผ้า กลิ่นส่วนใหญ่น่าจะลดลงอย่างมาก สิ่งที่ช่างซักผ้าต้องการใช้จริง ๆ คือคุณสมบัติของสารที่เกิดขึ้นหลังจากปัสสาวะถูกทิ้งไว้ ไม่ใช่กลิ่นหรือปัสสาวะสด

ร้าน Fullonica ยังต้องดูแลผ้าที่มีราคาและให้บริการลูกค้าหลากหลายระดับ จึงมีขั้นตอนล้าง ฟอก ตาก และตกแต่งผ้า ไม่ได้เพียงนำผ้าไปจุ่มแล้วส่งคืนทันที

ถึงกระนั้น เมื่อเทียบกับมาตรฐานสุขอนามัยในปัจจุบัน วิธีนี้ย่อมไม่เหมาะสม และไม่ควรนำมาใช้แทนผลิตภัณฑ์ซักผ้าที่ผ่านการควบคุมความปลอดภัย

คนโรมันคิดวิธีนี้ได้อย่างไร?

ในเวลานั้นยังไม่มีผงซักฟอก น้ำยาซักผ้า หรือระบบซักรีดแบบที่เราคุ้นเคย แม้โลกโบราณจะรู้จักวัสดุคล้ายสบู่บางประเภทแล้ว แต่การใช้งานยังไม่เหมือนผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดในครัวเรือนสมัยใหม่

ผู้คนจึงต้องทดลองใช้สิ่งที่หาได้รอบตัว ไม่ว่าจะเป็นน้ำ เถ้าไม้ ดินชนิดต่าง ๆ แร่ธรรมชาติ ไขมัน หรือปัสสาวะ

หลายสิ่งที่ดูแปลกสำหรับคนในวันนี้ จึงอาจเคยเป็นนวัตกรรมที่ตอบโจทย์ชีวิตประจำวันเมื่อหลายพันปีก่อน

ของเสียที่กลายเป็นทรัพยากร

เรื่องการใช้ปัสสาวะซักผ้าสะท้อนให้เห็นว่า มนุษย์รู้จักสังเกต ทดลอง และนำทรัพยากรรอบตัวมาใช้ให้เกิดประโยชน์มาโดยตลอด

แม้ชาวโรมันจะไม่มีความรู้เรื่องโมเลกุลหรือปฏิกิริยาเคมีแบบที่เราเรียนกันในวันนี้ แต่จากการลองผิดลองถูก พวกเขาพบว่าวัตถุดิบบางอย่างช่วยขจัดไขมันและสิ่งสกปรกออกจากผ้าได้

แน่นอนว่า เมื่อมองด้วยสายตาของคนสมัยนี้ วิธีดังกล่าวอาจชวนให้รู้สึกแปลกหรือขำขัน

แต่เมื่อมองในบริบทเมื่อสองพันปีก่อน นี่คือภูมิปัญญาที่ทำให้ของเสียกลายเป็นวัตถุดิบ สร้างอาชีพให้คนงาน และกลายเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่รัฐบาลสามารถเรียกเก็บภาษีได้

บางครั้ง ประวัติศาสตร์ที่น่าจดจำที่สุดอาจไม่ใช่เรื่องของสงครามหรือการแย่งชิงอำนาจ

แต่อาจเป็นเรื่องเล็ก ๆ อย่างวิธีซักผ้า ซึ่งทำให้เราเห็นว่า มนุษย์ทุกยุคสมัยต่างพยายามใช้ความคิดสร้างสรรค์แก้ปัญหาด้วยสิ่งที่มีอยู่ตรงหน้าเสมอ