ทำไมแป้นตัวเลขโทรศัพท์กับเครื่องคิดเลขจึงเรียงกลับด้านกัน

เคยสังเกตกันไหมครับว่า แป้นตัวเลขบนโทรศัพท์ เรียงเลข 1-2-3 ไว้ด้านบน แต่เมื่อหันไปมอง เครื่องคิดเลข หรือแป้นตัวเลขด้านขวาของคีย์บอร์ดคอมพิวเตอร์ เลข 7-8-9 กลับขึ้นไปอยู่ด้านบนแทน

ทั้งที่ใช้งานตัวเลขชุดเดียวกันตั้งแต่ 0 ถึง 9 เหตุใดจึงไม่ออกแบบให้เหมือนกันไปเสียที?

คำตอบไม่ได้เกิดจากการเรียงแบบสุ่ม หรือเป็นเพียงความชอบของผู้ออกแบบ แต่เกี่ยวข้องกับ ประวัติศาสตร์ของอุปกรณ์แต่ละประเภท ซึ่งพัฒนามาจากคนละเส้นทางตั้งแต่ต้น

แป้นโทรศัพท์กับเครื่องคิดเลขต่างกันอย่างไร

เวลาเรากดหมายเลขโทรศัพท์ แป้นตัวเลขจะเรียงดังนี้

1-2-3 อยู่แถวบน
4-5-6 อยู่แถวกลาง
7-8-9 อยู่แถวล่าง
ส่วนเลข 0 อยู่ด้านล่างสุด

แต่เมื่อเปลี่ยนมาใช้เครื่องคิดเลขหรือแป้นตัวเลขบนคีย์บอร์ดคอมพิวเตอร์ รูปแบบจะกลับด้านกัน

7-8-9 อยู่แถวบน
4-5-6 อยู่แถวกลาง
1-2-3 อยู่แถวล่าง
ส่วนเลข 0 ยังคงอยู่ด้านล่าง

พูดง่าย ๆ ก็คือ ตัวเลขชุดเดียวกัน แต่ถูกเรียงจากคนละทิศทาง

หากไม่ได้สังเกตจริง ๆ หลายคนอาจใช้แป้นตัวเลขทั้งสองรูปแบบมานานหลายสิบปี โดยไม่เคยตั้งคำถามว่าเหตุใดผู้ผลิตจึงไม่ทำให้เหมือนกันทั้งหมด

เครื่องคิดเลขสืบทอดรูปแบบจากเครื่องคำนวณรุ่นเก่า

ต้องย้อนกลับไปดูฝั่งเครื่องคำนวณกันก่อน

เครื่องคิดเลขสมัยใหม่มีรากฐานมาจาก เครื่องคำนวณเชิงกลและเครื่องบวกเลข ซึ่งถูกใช้งานในสำนักงาน ร้านค้า และงานบัญชีมานาน ก่อนที่เทคโนโลยีจะพัฒนาไปเป็นเครื่องคิดเลขอิเล็กทรอนิกส์ในช่วงศตวรรษที่ 20

หนึ่งในอุปกรณ์สำคัญในประวัติศาสตร์การคำนวณคือ คอมป์โทมิเตอร์ หรือ Comptometer ซึ่งคิดค้นโดย ดอร์ อี. เฟลต์ และได้รับสิทธิบัตรในปี ค.ศ. 1887

พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์คอมพิวเตอร์ระบุว่า คอมป์โทมิเตอร์เป็นเครื่องบวกเลขแบบใช้แป้นกดที่ประสบความสำเร็จในเชิงพาณิชย์ จุดเด่นคือผู้ใช้งานสามารถกดปุ่มตัวเลขเพื่อสั่งให้กลไกภายในทำงานและแสดงผลรวมได้โดยตรง

เมื่อเครื่องคำนวณพัฒนาจากระบบกลไกไปสู่ระบบไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ รูปแบบแป้นกดที่ผู้ปฏิบัติงานคุ้นเคยก็ยังคงมีอิทธิพลต่อการออกแบบเครื่องรุ่นต่อมา

ดังนั้น การที่เครื่องคิดเลขวางเลข 7-8-9 ไว้ด้านบน และวาง 1-2-3 ไว้ใกล้มือผู้ใช้งานด้านล่าง จึงควรมองว่าเป็น มรดกจากวิวัฒนาการของเครื่องคำนวณและเครื่องบวกเลข มากกว่าจะสรุปว่าเกิดจากการนำตัวเลขที่ถูกใช้บ่อยที่สุดมาไว้ด้านล่าง

ข้ออธิบายที่ว่าเลข 1-2-3 ถูกวางไว้ด้านล่างเพราะคนใช้บ่อยนั้นพบได้บ่อยในโลกออนไลน์ แต่ยังไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนเพียงพอว่าจะเป็นเหตุผลหลักของการจัดวางดังกล่าว

โทรศัพท์ถูกออกแบบจากการทดลองกับผู้ใช้งาน

เมื่อมาถึงฝั่งโทรศัพท์ เรื่องราวกลับแตกต่างออกไป

โทรศัพท์แบบปุ่มกดไม่ได้ออกแบบโดยนำแป้นของเครื่องคิดเลขมาใช้โดยตรง แต่มีการศึกษาด้าน พฤติกรรมมนุษย์ ความเร็ว ความแม่นยำ และความพึงพอใจของผู้ใช้งาน เข้ามาเกี่ยวข้องอย่างจริงจัง

ในช่วงที่โทรศัพท์แบบปุ่มกดกำลังได้รับการพัฒนา ห้องปฏิบัติการเบลล์ หรือ Bell Labs ได้ทดลองรูปแบบการจัดวางปุ่มตัวเลขหลายลักษณะ ทั้งแบบตาราง แบบวงกลม และรูปแบบอื่น ๆ เพื่อหาว่าแบบใดเหมาะกับการกดหมายเลขโทรศัพท์มากที่สุด

งานศึกษาของ อาร์. แอล. ไดนิงเกอร์ (R. L. Deininger) เรื่อง Human Factors Engineering Studies of the Design and Use of Pushbutton Telephone Sets ตีพิมพ์ในวารสาร Bell System Technical Journal เมื่อปี ค.ศ. 1960 เป็นหนึ่งในเอกสารสำคัญเกี่ยวกับการออกแบบดังกล่าว

การศึกษานี้พิจารณาว่ารูปแบบของปุ่มกดส่งผลต่อความเร็ว ความถูกต้อง และความชอบของผู้ใช้งานอย่างไร โดยมีการทดสอบรูปแบบการจัดวางปุ่มหลายแบบ ก่อนที่รูปแบบซึ่งมีเลข 1-2-3 อยู่ด้านบนจะถูกนำมาใช้กับโทรศัพท์ในเวลาต่อมา

ท้ายที่สุด แป้นโทรศัพท์จึงกลายเป็นรูปแบบที่เราคุ้นตาในปัจจุบัน ได้แก่

1-2-3 อยู่ด้านบน
4-5-6 อยู่ตรงกลาง
7-8-9 อยู่ด้านล่าง
และเลข 0 อยู่ตรงกลางของแถวล่างสุด

เมื่อผู้ใช้คุ้นเคยแล้ว การเปลี่ยนรูปแบบยิ่งทำได้ยาก

เมื่อแป้นโทรศัพท์รูปแบบนี้ถูกนำไปใช้อย่างแพร่หลาย ผู้คนก็เริ่มจดจำตำแหน่งของตัวเลขได้โดยอัตโนมัติ

การเปลี่ยนตำแหน่งปุ่มในโทรศัพท์รุ่นต่อ ๆ มาอาจทำให้ผู้ใช้ต้องเรียนรู้ใหม่ เพิ่มโอกาสกดหมายเลขผิด และสร้างความสับสนโดยไม่จำเป็น ผู้ผลิตจึงมีแรงจูงใจที่จะรักษารูปแบบเดิมเอาไว้

หลักการนี้พบได้กับอุปกรณ์หลายประเภท เมื่อรูปแบบหนึ่งถูกใช้แพร่หลายจนกลายเป็นมาตรฐาน แม้จะมีรูปแบบอื่นที่ออกแบบได้ แต่ต้นทุนจากการทำให้ผู้ใช้ต้องเปลี่ยนความเคยชินมักสูงกว่าประโยชน์ที่จะได้รับ

นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญว่า ทำไมโทรศัพท์กับเครื่องคิดเลขจึงยังคงมีแป้นตัวเลขที่ดูเหมือน กลับหัวกลับหางกัน มาจนถึงทุกวันนี้

แล้วทำไมแป้นตัวเลขคอมพิวเตอร์จึงเหมือนเครื่องคิดเลข

เมื่อคอมพิวเตอร์เข้ามามีบทบาท แป้นตัวเลขด้านขวาของคีย์บอร์ด หรือที่เรียกว่า Numeric Keypad หรือ Numpad ยังคงใช้รูปแบบเดียวกับเครื่องคำนวณ คือวาง 7-8-9 ไว้ด้านบน และ 1-2-3 ไว้ด้านล่าง

เหตุผลสำคัญคือแป้นส่วนนี้ถูกออกแบบมาเพื่อรองรับงานที่ต้องป้อนตัวเลขจำนวนมาก เช่น งานบัญชี งานการเงิน งานตารางคำนวณ และการบันทึกข้อมูล

รูปแบบที่คล้ายเครื่องคิดเลขจึงช่วยให้ผู้ที่คุ้นเคยกับการทำบัญชีหรือเครื่องคำนวณสามารถย้ายมาใช้คอมพิวเตอร์ได้ง่ายขึ้น โดยไม่ต้องเรียนรู้ตำแหน่งตัวเลขใหม่ทั้งหมด

สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นว่าแป้นตัวเลขของอุปกรณ์แต่ละประเภทมี สายวิวัฒนาการของตัวเอง

เครื่องคิดเลขเดินทางมาจากโลกของการคำนวณ เครื่องบวกเลข และงานบัญชี ขณะที่โทรศัพท์เดินทางมาจากโลกของการสื่อสารและการออกแบบโดยคำนึงถึงการใช้งานของมนุษย์

เมื่อทั้งสองเส้นทางพัฒนามาคนละแบบ จึงไม่แปลกที่ปลายทางจะกลายเป็นแป้นตัวเลขซึ่งหน้าตาคล้ายกัน แต่เรียงลำดับไม่เหมือนกัน

ความเคยชินทำให้เราสลับแป้นได้โดยแทบไม่รู้ตัว

สิ่งที่น่าสนใจอีกอย่างคือ คนส่วนใหญ่สามารถสลับระหว่างแป้นทั้งสองแบบได้โดยไม่ต้องหยุดคิดนาน

เมื่อหยิบโทรศัพท์ขึ้นมา สมองจะคาดการณ์ว่าเลข 1 อยู่มุมซ้ายบน แต่เมื่อมือย้ายไปอยู่เหนือเครื่องคิดเลขหรือนัมแพดของคอมพิวเตอร์ สมองกลับคาดการณ์ว่าเลข 1 อยู่มุมซ้ายล่าง

นี่เป็นผลจากความคุ้นเคยและบริบทของอุปกรณ์ เราไม่ได้จดจำเพียงตำแหน่งของตัวเลขเท่านั้น แต่ยังเชื่อมโยงตำแหน่งเหล่านั้นเข้ากับรูปร่างและวัตถุประสงค์ของเครื่องมือด้วย

อย่างไรก็ตาม ความแตกต่างนี้อาจทำให้กดผิดได้ โดยเฉพาะเมื่อต้องสลับใช้งานโทรศัพท์ เครื่องคิดเลข และคีย์บอร์ดอย่างรวดเร็ว การเหลือบมองตำแหน่งปุ่มก่อนกรอกตัวเลขสำคัญ เช่น หมายเลขบัญชี รหัสยืนยัน หรือยอดเงิน จึงช่วยลดความผิดพลาดได้

คำตอบอยู่ที่ต้นกำเนิดของอุปกรณ์

ส่วนตัวผู้เขียนมองว่า เรื่องนี้เป็นตัวอย่างที่ดีของสิ่งของธรรมดารอบตัว ซึ่งบางครั้งมีประวัติความเป็นมายาวนานกว่าที่เราคิด

เราอาจหยิบโทรศัพท์ขึ้นมากดเบอร์ หรือใช้เครื่องคิดเลขเพื่อบวกลบตัวเลขทุกวัน แต่ไม่เคยหยุดมองว่าตัวเลข 1 ถึง 9 ที่อยู่ตรงหน้า เหตุใดจึงถูกจัดวางไม่เหมือนกัน

ครั้งหน้าหากหยิบโทรศัพท์ขึ้นมากดเลข 1-2-3 ลองเหลือบไปมองเครื่องคิดเลขข้าง ๆ กันดูสักครั้ง แล้วจะเห็นชัดว่าทั้งสองเครื่องกำลังพูดภาษาเดียวกัน คือ ภาษาแห่งตัวเลข แต่ใช้แป้นคนละแบบ

คำตอบของคำถามที่ว่า ในเมื่อมีตัวเลขเพียง 0 ถึง 9 ทำไมโทรศัพท์กับเครื่องคิดเลขจึงไม่เรียงเหมือนกัน ก็คือ อุปกรณ์ทั้งสองไม่ได้เติบโตมาจากต้นกำเนิดเดียวกัน

เครื่องคิดเลขสืบทอดรูปแบบจากเครื่องคำนวณ ส่วนโทรศัพท์ผ่านการศึกษาการใช้งานและพัฒนารูปแบบของตัวเอง เมื่อผู้คนคุ้นเคยกับทั้งสองมาตรฐานแล้ว รูปแบบที่แตกต่างกันจึงถูกส่งต่อมาถึงอุปกรณ์ในปัจจุบัน