ทำไมช่วงนี้ฝนตกหนัก ทั้งที่ปี 2569 ฝนรวมอาจน้อยกว่าปกติ

ช่วงนี้หลายพื้นที่ของประเทศไทยเผชิญฝนตกหนักต่อเนื่อง บางแห่งเกิดน้ำท่วมฉับพลัน ถนนมีน้ำรอการระบาย การเดินทางติดขัด รวมถึงสร้างความเสียหายต่อบ้านเรือนและพื้นที่การเกษตร จนหลายคนรู้สึกว่า “ทำไมปีนี้ฝนตกหนักกว่าทุกปี”

อย่างไรก็ตาม ความรู้สึกว่าฝนตกหนักขึ้น ไม่ได้หมายความว่า ปริมาณฝนรวมตลอดทั้งปีจะมากกว่าทุกปีเสมอไป

กรมอุตุนิยมวิทยาคาดการณ์ว่า ภาพรวมฤดูฝนปี 2569 ปริมาณฝนรวมของประเทศไทยอาจน้อยกว่าปี 2568 และต่ำกว่าค่าเฉลี่ยปกติประมาณร้อยละ 10 แต่ในบางช่วงยังสามารถเกิดฝนตกหนักถึงหนักมากเฉพาะพื้นที่ได้ โดยเฉพาะเมื่อมรสุม ร่องมรสุม และหย่อมความกดอากาศต่ำทำงานร่วมกัน

ดังนั้น สิ่งที่หลายคนกำลังพบอาจไม่ใช่ “ฝนตกมากตลอดทั้งปี” แต่เป็น ฝนปริมาณมากที่ตกกระจุกตัวในเวลาและพื้นที่จำกัด ซึ่งสร้างผลกระทบรุนแรงได้ไม่ต่างกัน

ภาวะโลกร้อนทำให้อากาศเก็บความชื้นได้มากขึ้น

หนึ่งในปัจจัยระยะยาวที่นักวิทยาศาสตร์ให้ความสำคัญคือ ภาวะโลกร้อนและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

เมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น อากาศสามารถกักเก็บไอน้ำได้มากกว่าเดิม ตามหลักทางฟิสิกส์ อุณหภูมิที่เพิ่มขึ้นทุก 1 องศาเซลเซียส อาจทำให้อากาศใกล้พื้นผิวโลกเก็บความชื้นได้เพิ่มขึ้นประมาณ 7% หากปัจจัยอื่นใกล้เคียงเดิม

เมื่อมีความชื้นสะสมในบรรยากาศมากขึ้น หากสภาพอากาศเอื้อต่อการก่อตัวของเมฆฝน ฝนที่ตกลงมาก็มีโอกาสตกหนักในช่วงเวลาสั้น ๆ มากขึ้น

แต่ไม่ได้หมายความว่าฝนจะเพิ่มขึ้นทุกพื้นที่หรือทุกวัน เพราะบางพื้นที่อาจมีช่วงฝนทิ้งช่วงหรือภัยแล้ง ขณะที่อีกพื้นที่หนึ่งกลับมีฝนหนักและน้ำท่วมในเวลาใกล้เคียงกัน

มรสุมตะวันตกเฉียงใต้มีกำลังแรงเป็นบางช่วง

ประเทศไทยได้รับอิทธิพลจาก มรสุมตะวันตกเฉียงใต้ เป็นหลักในฤดูฝน ลมมรสุมนี้พาความชื้นจากมหาสมุทรอินเดียและทะเลอันดามันเข้ามาปกคลุมประเทศไทย

หากมรสุมมีกำลังแรง ความชื้นจะถูกพัดเข้ามามากขึ้น ส่งผลให้หลายพื้นที่มีเมฆฝนหนาแน่นและเกิดฝนตกหนักได้ โดยเฉพาะบริเวณที่รับลม เช่น ภาคตะวันออก ภาคใต้ฝั่งตะวันตก และพื้นที่ด้านตะวันตกของประเทศ

ช่วงวันที่ 10–15 กรกฎาคม 2569 กรมอุตุนิยมวิทยาระบุว่ามรสุมตะวันตกเฉียงใต้ที่ปกคลุมทะเลอันดามัน ประเทศไทย และอ่าวไทยมีกำลังแรง จึงเกิดฝนตกหนักถึงหนักมากในบางพื้นที่ แม้ภาพรวมช่วงต้นและกลางเดือนกรกฎาคมจะมีฝนน้อยและเกิดภาวะฝนทิ้งช่วงในหลายแห่งก็ตาม

นี่คือเหตุผลว่าทำไมสภาพอากาศในเดือนเดียวกันจึงสามารถสลับระหว่าง ฝนน้อย ฝนทิ้งช่วง และฝนหนัก ได้

ร่องมรสุมและหย่อมความกดอากาศต่ำ

อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญคือ ร่องมรสุม ซึ่งเป็นบริเวณที่ลมจากคนละทิศทางพัดเข้าหากัน ทำให้อากาศยกตัวและเกิดเมฆฝนได้ง่าย

หากร่องมรสุมพาดผ่านภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือภาคกลาง พื้นที่ตามแนวร่องอาจมีฝนตกต่อเนื่องหลายวัน

สถานการณ์จะยิ่งรุนแรงขึ้นหากมี หย่อมความกดอากาศต่ำ เคลื่อนตัวตามแนวร่องมรสุม เพราะจะช่วยเพิ่มการก่อตัวของเมฆฝน ทำให้เกิดฝนหนัก ฝนสะสม น้ำป่าไหลหลาก และน้ำท่วมฉับพลันได้

พายุหมุนเขตร้อนไม่ต้องเข้าไทยโดยตรงก็ทำให้ฝนตกหนักได้

พายุหมุนเขตร้อนไม่จำเป็นต้องเคลื่อนขึ้นฝั่งประเทศไทยโดยตรงจึงจะส่งผลกระทบ

เมื่อพายุหรือหย่อมความกดอากาศต่ำเคลื่อนผ่านทะเลจีนใต้ เวียดนาม ลาว หรือพื้นที่ใกล้เคียง ระบบของพายุอาจช่วยดึงความชื้นเข้ามาเสริมกับมรสุมตะวันตกเฉียงใต้

ผลที่ตามมาคือบางจังหวัดอาจมีฝนตกหนัก แม้ศูนย์กลางพายุจะอยู่ห่างจากประเทศไทยหลายร้อยกิโลเมตร โดยพื้นที่ที่จะได้รับผลกระทบมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับตำแหน่งของพายุ ทิศทางลม และภูมิประเทศในขณะนั้น

ปีนี้ไม่ควรอธิบายด้วยลานีญาเพียงอย่างเดียว

ต้นฉบับเดิมระบุถึง ปรากฏการณ์ลานีญา ซึ่งในหลายกรณีมักสัมพันธ์กับแนวโน้มฝนมากขึ้นในประเทศไทย แต่ไม่ควรนำมาใช้อธิบายฝนปี 2569 โดยอัตโนมัติ

ข้อมูลของศูนย์พยากรณ์ภูมิอากาศสหรัฐฯ เมื่อเดือนมิถุนายน 2569 ระบุว่าเกิดสภาวะ เอลนีโญ และมีแนวโน้มทวีกำลังเข้าสู่ช่วงปลายปี 2569 ไม่ใช่ลานีญา

อย่างไรก็ตาม เอลนีโญหรือลานีญาเป็นเพียงตัวแปรระดับมหาสมุทรและบรรยากาศขนาดใหญ่ ไม่ได้กำหนดว่าฝนจะต้องน้อยหรือมากในทุกพื้นที่ตลอดเวลา แม้อยู่ในปีเอลนีโญ ประเทศไทยก็ยังสามารถเกิดฝนหนักเฉพาะช่วงจากมรสุม ร่องมรสุม พายุ และหย่อมความกดอากาศต่ำได้

ทำไมเมืองใหญ่จึงน้ำท่วมเร็วกว่าเดิม

หลายคนอาจรู้สึกว่าฝนตกไม่นาน แต่น้ำกลับท่วมเร็วขึ้น คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ สภาพของเมืองที่เปลี่ยนไป

พื้นที่ที่เคยเป็นดินหรือพื้นที่สีเขียวถูกแทนที่ด้วยถนนคอนกรีต อาคาร ลานจอดรถ และหมู่บ้านจัดสรร เมื่อฝนตก น้ำจึงซึมลงดินได้น้อยลงและไหลรวมเข้าสู่พื้นที่ต่ำอย่างรวดเร็ว

หากฝนตกเกินขีดความสามารถของท่อระบายน้ำ หรือมีขยะและตะกอนกีดขวางทางน้ำ ก็อาจเกิดน้ำรอการระบายได้ แม้ฝนจะตกเพียงหนึ่งหรือสองชั่วโมง

จึงต้องแยกให้ออกระหว่างสองเรื่อง คือ

• ฝนตกหนัก เกี่ยวข้องกับสภาพอากาศและปริมาณน้ำฝน

• น้ำท่วมเร็ว เกี่ยวข้องทั้งกับฝน การใช้ที่ดิน ระบบระบายน้ำ และลักษณะของพื้นที่

ฝนตกหนักไม่ได้แปลว่ามีน้ำเพียงพอทั้งปี

ความเข้าใจผิดอีกอย่างคือ เมื่อฝนตกหนักแล้วจะหมายความว่าปริมาณน้ำตลอดปีเพียงพอ

ความจริง ฝนที่ตกหนักในเวลาไม่กี่ชั่วโมงอาจไหลบ่าลงแม่น้ำหรือออกสู่ทะเลอย่างรวดเร็ว โดยพื้นที่เกษตร แหล่งน้ำใต้ดิน หรืออ่างเก็บน้ำอาจไม่ได้รับน้ำอย่างทั่วถึง

หากฝนกระจุกตัวอยู่เพียงบางช่วง แล้วตามด้วยฝนทิ้งช่วงยาวนาน ก็สามารถเกิดทั้ง น้ำท่วมและภัยแล้งภายในปีเดียวกัน ได้

ดังนั้น เวลาประเมินว่าปีใดมีฝนมากหรือน้อย ต้องพิจารณาทั้งปริมาณฝนรวม จำนวนวันที่ฝนตก การกระจายตัวตามพื้นที่ และความหนักของฝนในแต่ละช่วง

เช็กลิสต์รับมือฝนหนักและน้ำท่วมฉับพลัน

แม้เราไม่สามารถหยุดฝนได้ แต่สามารถลดความเสี่ยงต่อชีวิตและทรัพย์สินได้ เช่น

• ติดตามประกาศและพยากรณ์อากาศจากกรมอุตุนิยมวิทยาเป็นประจำ

• สังเกตคำเตือนเรื่องฝนสะสม น้ำป่าไหลหลาก และน้ำท่วมฉับพลัน

• หลีกเลี่ยงการเดินหรือขับรถฝ่ากระแสน้ำที่ไม่ทราบระดับความลึก

• ย้ายรถ เครื่องใช้ไฟฟ้า และเอกสารสำคัญขึ้นที่สูงเมื่อมีคำเตือน

• ตรวจสอบท่อระบายน้ำและรางน้ำรอบบ้านไม่ให้มีสิ่งกีดขวาง

• เตรียมไฟฉาย แบตเตอรี่สำรอง ยาประจำตัว น้ำดื่ม และหมายเลขฉุกเฉิน

• ผู้ที่อยู่ใกล้เชิงเขา ลำห้วย หรือทางน้ำไหลผ่านควรเฝ้าระวังเป็นพิเศษ

สรุป

ฝนที่ตกหนักในหลายพื้นที่ช่วงปี 2569 ไม่ได้แปลว่าปริมาณฝนรวมของทั้งประเทศจะมากกว่าทุกปี เพราะกรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าฝนรวมฤดูนี้อาจต่ำกว่าค่าเฉลี่ย แต่ประเทศไทยยังสามารถเผชิญฝนหนักเป็นช่วง ๆ จากมรสุม ร่องมรสุม หย่อมความกดอากาศต่ำ และอิทธิพลของพายุใกล้เคียงได้

ภาวะโลกร้อนยังเป็นปัจจัยระยะยาวที่เพิ่มความชื้นในบรรยากาศและทำให้เหตุการณ์ฝนหนักมีโอกาสรุนแรงขึ้น ขณะเดียวกัน การขยายตัวของเมืองและพื้นที่คอนกรีตก็ทำให้น้ำไหลบ่าและเกิดน้ำท่วมได้เร็วกว่าเดิม

สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงถามว่า “ปีนี้ฝนมากกว่าปกติหรือไม่” แต่ต้องดูด้วยว่า ฝนตกหนักแค่ไหน ตกนานเท่าใด ตกซ้ำในพื้นที่ใด และระบบระบายน้ำสามารถรองรับได้หรือไม่ การติดตามข้อมูลรายวันและประกาศเตือนภัยจึงช่วยลดความเสียหายได้มากกว่าการประเมินจากความรู้สึกเพียงอย่างเดียว