เมื่อคนในบ้านทำให้เราไม่เชื่อความทรงจำตัวเอง Gaslighting คืออะไร และทำไมมันถึงทำลายความมั่นใจได้รุนแรง

คุณเคยมีโมเมนต์แบบนี้ไหม

คุณจำได้ชัดเจนว่าอีกฝ่ายพูดประโยคหนึ่งออกมา

จำได้ว่าเกิดอะไรขึ้น

จำได้ว่าตัวเองรู้สึกอย่างไรในวันนั้น

แต่เมื่อคุณหยิบเรื่องนั้นขึ้นมาพูด

อีกฝ่ายกลับตอบว่า

ฉันไม่เคยพูดแบบนั้น

เธอคิดไปเองหรือเปล่า

จำผิดแน่ ๆ

ครั้งแรกคุณอาจยังมั่นใจในตัวเอง

แต่เมื่อเหตุการณ์แบบนี้เกิดซ้ำแล้วซ้ำอีก

คุณเริ่มลังเล

เริ่มย้อนคิด

เริ่มถามตัวเองว่า

หรือเราจะจำผิดจริง ๆ

หรือเราจะคิดมากเกินไป

หรือจริง ๆ แล้วปัญหาอยู่ที่เรา

นี่คือสิ่งที่นักจิตวิทยาเรียกว่า Gaslighting

รูปแบบหนึ่งของการบิดเบือนความจริงทางจิตใจ ที่ทำให้คนคนหนึ่งเริ่มสงสัยในความทรงจำ การรับรู้ และสติของตัวเอง

คำนี้มีที่มาจากภาพยนตร์เรื่องหนึ่งในช่วงทศวรรษ 1940

ซึ่งตัวละครสามีพยายามทำให้ภรรยาเชื่อว่าตัวเองกำลังเสียสติ

ทั้งที่สิ่งผิดปกติต่าง ๆ ถูกสร้างขึ้นโดยเขาเอง

เมื่อพูดถึง Gaslighting หลายคนมักนึกถึงคู่รัก

แต่ความจริงแล้วมันเกิดขึ้นในครอบครัวได้บ่อยมาก

และบางครั้งก็เจ็บปวดกว่าด้วย

เพราะคนที่ทำคือคนที่เราไว้ใจที่สุดตั้งแต่เด็ก

ลองนึกภาพเด็กคนหนึ่งที่ร้องไห้เพราะเสียใจจริง ๆ

แต่กลับถูกบอกว่า

ไม่ได้เสียใจหรอก แค่เรียกร้องความสนใจ

หรือเด็กที่ถูกทำให้เจ็บปวด

แต่ถูกตอบกลับว่า

คิดมากไปเอง

ไม่มีใครทำอะไรลูกทั้งนั้น

เมื่อเกิดซ้ำเป็นเวลาหลายปี

เด็กคนนั้นจะเริ่มเรียนรู้สิ่งหนึ่ง

นั่นคือ อย่าเชื่อความรู้สึกของตัวเอง

อย่าเชื่อสิ่งที่ตัวเองเห็น

อย่าเชื่อสิ่งที่ตัวเองจำได้

ให้เชื่อคนอื่นมากกว่าตัวเองเสมอ

นี่คือผลกระทบที่อันตรายที่สุดของ Gaslighting

มันไม่ได้แค่ทำให้เราเสียใจในเหตุการณ์หนึ่ง

แต่มันค่อย ๆ ทำลายความเชื่อมั่นพื้นฐานที่เรามีต่อตัวเอง

จนบางคนโตขึ้นมาแล้วไม่กล้าตัดสินใจอะไรเลย

เพราะกลัวว่าตัวเองจะคิดผิดอีก

แล้ว Gaslighting ในครอบครัวหน้าตาเป็นอย่างไร

บางครั้งไม่ได้มาในรูปแบบรุนแรง

แต่อยู่ในประโยคที่ดูธรรมดา

เช่น

แม่ไม่เคยพูดแบบนั้น

พ่อจำได้ไม่เหมือนลูกนะ

ลูกคิดมากไปเอง

เรื่องแค่นี้จะเก็บมาคิดทำไม

ไม่มีใครรู้สึกแบบนั้นหรอก

แน่นอนว่าไม่ใช่ทุกครั้งที่คนจำเหตุการณ์ต่างกันจะเป็น Gaslighting

มนุษย์ทุกคนจำเรื่องราวคลาดเคลื่อนได้

และบางครั้งคนสองคนก็อาจจำเหตุการณ์เดียวกันต่างกันจริง ๆ

ความแตกต่างสำคัญอยู่ที่เจตนาและรูปแบบที่เกิดซ้ำ

Gaslighting มักทำให้ฝ่ายหนึ่งสูญเสียความมั่นใจในตัวเองอย่างต่อเนื่อง

หลายคนที่เติบโตมาในสภาพแวดล้อมแบบนี้มักมีคำพูดติดปาก

ไม่แน่ใจว่าตัวเองคิดถูกไหม

ขอถามคนอื่นก่อนดีกว่า

อาจจะเป็นความผิดของเราก็ได้

ทั้งที่ในหลายสถานการณ์ พวกเขามองเห็นความจริงได้ชัดเจนอยู่แล้ว

สิ่งที่น่าเศร้าคือ คนจำนวนมากไม่รู้ตัวว่าตัวเองกำลังถูก Gaslighting

เพราะมันเกิดขึ้นมาตั้งแต่เด็กจนกลายเป็นเรื่องปกติ

พวกเขาไม่เคยรู้ว่าการได้รับการรับฟังและได้รับการยืนยันความรู้สึกของตัวเองเป็นอย่างไร

แล้วจะเริ่มฟื้นตัวได้อย่างไร

จุดเริ่มต้นสำคัญคือการยอมรับว่าความรู้สึกของตัวเองมีคุณค่า

การเสียใจไม่ได้แปลว่าอ่อนแอ

การโกรธไม่ได้แปลว่าไม่มีเหตุผล

และการจำเหตุการณ์แตกต่างจากคนอื่นไม่ได้แปลว่าเราเสียสติ

ดังนั้นความน่ากลัวของ Gaslighting ไม่ได้อยู่ที่การโกหกเพียงครั้งเดียว

แต่อยู่ที่การทำให้คนคนหนึ่งค่อย ๆ สูญเสียความเชื่อมั่นในตัวเองทีละน้อย

จนวันหนึ่งพวกเขาไม่แน่ใจอีกต่อไปว่า สิ่งที่เห็น สิ่งที่รู้สึก และสิ่งที่จำได้นั้นเป็นความจริงหรือไม่

และบางครั้ง การเยียวยาที่สำคัญที่สุด อาจไม่ใช่การพิสูจน์ว่าใครถูกหรือผิด แต่คือการกลับมาเชื่อเสียงของตัวเองอีกครั้ง หลังจากเงียบมันมานานหลายปี