รู้จัก 10 จังหวัดในอดีตของไทย ที่ถูกยุบรวมจนไม่เหลือชื่อบนแผนที่

เมื่อครู่นี้ผู้เขียนได้มีโอกาสอ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับประวัติศาสตร์การปกครองของประเทศไทย อ่านไปก็อดรู้สึกทึ่งไม่ได้ เพราะมีเรื่องราวบางอย่างที่คนรุ่นหลังจำนวนไม่น้อยอาจไม่เคยรู้มาก่อน นั่นคือ ในอดีตประเทศไทยไม่ได้มีจำนวนจังหวัดเหมือนอย่างที่เราเห็นกันทุกวันนี้ บางพื้นที่ที่เคยมีฐานะเป็น “จังหวัด” อย่างเต็มตัว กลับถูกยุบรวมไปกับจังหวัดอื่น จนชื่อของจังหวัดเหล่านั้นค่อย ๆ เลือนหายไปจากแผนที่ของประเทศ

เรื่องนี้ต้องย้อนกลับไปหลายสิบปีก่อน ในช่วงที่ประเทศไทยกำลังปรับปรุงระบบการปกครองครั้งใหญ่ ตั้งแต่ยุคการปฏิรูประบบมณฑลเทศาภิบาลในสมัยรัชกาลที่ 5 ต่อเนื่องมาจนถึงช่วงหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 รัฐบาลในเวลานั้นได้พยายามจัดระเบียบจังหวัดใหม่ เพื่อให้การบริหารราชการมีความกระชับและมีประสิทธิภาพมากขึ้น หลายเมืองที่เคยเป็นจังหวัดจึงถูกปรับสถานะลง กลายเป็นเพียงอำเภอ หรือถูกรวมเข้าไปอยู่กับจังหวัดข้างเคียง

หนึ่งในจังหวัดที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานก็คือ “สวรรคโลก” เมืองสำคัญในลุ่มแม่น้ำยม ซึ่งมีความเกี่ยวพันกับอาณาจักรสุโขทัยมาแต่โบราณ แต่เมื่อมีการปรับโครงสร้างจังหวัดในปี พ.ศ. 2475 จังหวัดสวรรคโลกก็ถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดสุโขทัย และกลายเป็นอำเภอสวรรคโลกอย่างที่เรารู้จักกันในปัจจุบัน

ทางภาคใต้เองก็มีเรื่องราวคล้ายกัน อย่าง “หลังสวน” ซึ่งเคยเป็นเมืองสำคัญของพื้นที่แถบชุมพร ก่อนจะถูกยุบรวมเข้าไปกับจังหวัดชุมพร ปัจจุบันยังคงเหลือชื่ออยู่ในฐานะอำเภอหลังสวนที่มีประวัติความเป็นมายาวนาน

อีกเมืองหนึ่งที่ครั้งหนึ่งเคยรุ่งเรืองมากก็คือ “ตะกั่วป่า” เมืองท่าที่เติบโตจากการทำเหมืองแร่ดีบุก จนกลายเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจของฝั่งอันดามันในยุคหนึ่ง แต่เมื่ออุตสาหกรรมเหมืองแร่เริ่มซบเซา รัฐบาลจึงตัดสินใจยุบจังหวัดตะกั่วป่า และรวมพื้นที่เข้าไปกับจังหวัดพังงา

ในเขตกรุงเทพฯ เองก็เคยมีจังหวัดที่หลายคนอาจไม่รู้ว่าเคยมีอยู่จริง นั่นคือ “จังหวัดมีนบุรี” พื้นที่เกษตรกรรมที่อุดมสมบูรณ์ทางตะวันออกของพระนคร ในอดีตมีปลาอุดมสมบูรณ์จนได้รับฉายาว่าเมืองแห่งปลา แต่ต่อมารัฐบาลได้ยุบจังหวัดมีนบุรีและแบ่งพื้นที่ไปอยู่กับจังหวัดพระนครและฉะเชิงเทรา ปัจจุบันพื้นที่ส่วนใหญ่กลายเป็นเขตหนึ่งของกรุงเทพมหานคร

ทางภาคเหนือยังมี “หล่มสัก” เมืองเก่าในลุ่มแม่น้ำป่าสัก ซึ่งครั้งหนึ่งเคยมีฐานะเป็นจังหวัด ก่อนจะถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดเพชรบูรณ์ ทำให้ชื่อหล่มสักยังคงเหลืออยู่ในฐานะอำเภอที่มีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์น่าสนใจ

ขยับลงมาทางปากแม่น้ำเจ้าพระยา เมืองสำคัญอย่าง “พระประแดง” ก็เคยมีสถานะเป็นจังหวัดเช่นกัน เมืองแห่งนี้เคยทำหน้าที่เป็นเมืองหน้าด่านในการป้องกันกรุงเทพฯ ก่อนจะถูกยุบรวมเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของจังหวัดสมุทรปราการ

ทางภาคใต้ตอนล่าง “สายบุรี” ก็เป็นอีกเมืองหนึ่งที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานและมีความเกี่ยวพันกับรัฐปัตตานีในอดีต แต่ภายหลังได้ถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดปัตตานี เหลือเพียงอำเภอสายบุรีในปัจจุบัน

ส่วนในภาคกลาง “ธัญญบุรี” เคยเป็นพื้นที่เกษตรกรรมสำคัญ โดยเฉพาะการทำนา จนได้รับการขนานนามว่าเป็นเมืองแห่งข้าว แต่เมื่อมีการปรับโครงสร้างการปกครอง จังหวัดธัญญบุรีก็ถูกยุบรวมเข้าไปกับจังหวัดปทุมธานี

ที่น่าสนใจอีกแห่งคือ “กาฬสินธุ์” เพราะจังหวัดนี้เคยถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดมหาสารคามในช่วงหนึ่งของประวัติศาสตร์ ก่อนที่ต่อมาจะมีการจัดตั้งจังหวัดกาฬสินธุ์ขึ้นใหม่อีกครั้งในปี พ.ศ. 2490

และอีกเมืองหนึ่งในภาคตะวันออกที่เคยมีสถานะเป็นจังหวัดก็คือ “กบินทร์บุรี” ซึ่งภายหลังถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดปราจีนบุรี จนปัจจุบันเหลือเพียงอำเภอกบินทร์บุรีเท่านั้น

เมื่อมองย้อนกลับไป เรื่องราวเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าประเทศไทยเองก็ผ่านการเปลี่ยนแปลงด้านการปกครองมาหลายครั้ง หลายเมืองที่เคยมีฐานะเป็นจังหวัดในอดีต แม้วันนี้จะเหลือเพียงชื่อของอำเภอ แต่ประวัติศาสตร์และเรื่องราวของผู้คนในพื้นที่ก็ยังคงสืบต่อกันมาไม่เคยหายไปไหน

บางครั้งแผนที่ของประเทศอาจเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา แต่ความทรงจำของเมืองเก่าเหล่านี้ ก็ยังคงเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทยที่น่าสนใจ และควรค่าแก่การเล่าขานต่อไป.

สรุปจังหวัดในอดีตที่ถูกยุบรวม 

• สวรรคโลก → รวมกับ สุโขทัย (ปัจจุบันเป็นอำเภอสวรรคโลก)
• หลังสวน → รวมกับ ชุมพร (อำเภอหลังสวน)
• ตะกั่วป่า → รวมกับ พังงา (อำเภอตะกั่วป่า)
• มีนบุรี → พื้นที่ถูกแบ่งไปยัง พระนคร และ ฉะเชิงเทรา (ปัจจุบันเป็นเขตมีนบุรีของกรุงเทพฯ)
• หล่มสัก → รวมกับ เพชรบูรณ์ (อำเภอหล่มสัก)
• พระประแดง → รวมกับ สมุทรปราการ (อำเภอพระประแดง)
• สายบุรี → รวมกับ ปัตตานี (อำเภอสายบุรี)
• ธัญญบุรี → รวมกับ ปทุมธานี (อำเภอธัญบุรี)
• กบินทร์บุรี → รวมกับ ปราจีนบุรี (อำเภอกบินทร์บุรี)

เมื่อมองให้ลึกลงไปกว่านั้น การยุบจังหวัดในอดีตไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะเหตุผลด้านการปกครองเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับ เศรษฐกิจ การคมนาคม และการเปลี่ยนแปลงของสังคมไทย ด้วย

ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ประเทศไทยกำลังปรับตัวเข้าสู่รัฐสมัยใหม่ ถนน รถไฟ และระบบราชการแบบรวมศูนย์เริ่มเข้ามามีบทบาท เมืองเล็กหลายแห่งที่เคยเป็นศูนย์กลางท้องถิ่นในอดีต จึงค่อย ๆ สูญเสียความสำคัญลง

ยกตัวอย่างเช่น ตะกั่วป่า
ในยุคเหมืองแร่ดีบุก เมืองนี้ถือเป็นหนึ่งในเมืองเศรษฐกิจสำคัญของฝั่งอันดามัน มีพ่อค้าชาวจีนและยุโรปเข้ามาค้าขายจำนวนมาก บ้านเรือนแบบชิโน–โปรตุกีสยังคงปรากฏให้เห็นจนถึงทุกวันนี้

แต่เมื่ออุตสาหกรรมเหมืองแร่เริ่มเสื่อมถอย เมืองท่าที่เคยคึกคักก็เงียบลง การยุบจังหวัดจึงเป็นผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นตามการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจ

ในอีกด้านหนึ่ง จังหวัดมีนบุรี ก็สะท้อนภาพการเปลี่ยนผ่านของกรุงเทพฯ ได้อย่างชัดเจน

ในอดีตพื้นที่นี้เป็นแหล่งเกษตรกรรมสำคัญ เต็มไปด้วยคลองและทุ่งนา มีปลาอุดมสมบูรณ์ จนมีคำเรียกขานว่า “เมืองแห่งปลา” แต่เมื่อกรุงเทพฯ ขยายตัว พื้นที่รอบนอกหลายแห่งจึงถูกผนวกรวมเข้ากับเมืองหลวง

วันนี้มีนบุรีกลายเป็นส่วนหนึ่งของมหานครขนาดใหญ่ที่มีประชากรกว่าหลายล้านคน แตกต่างจากภาพของเมืองเกษตรกรรมในอดีตอย่างสิ้นเชิง

เรื่องราวของ กาฬสินธุ์ ก็เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่น่าสนใจ

จังหวัดนี้เคยถูกยุบรวมกับมหาสารคามในช่วงหนึ่ง เพราะรัฐบาลเห็นว่าพื้นที่มีขนาดเล็กและประชากรไม่มากพอ แต่ภายหลังเมื่อประชากรเพิ่มขึ้นและการบริหารพื้นที่กว้างขึ้น รัฐบาลจึงตัดสินใจจัดตั้งจังหวัดกาฬสินธุ์ขึ้นใหม่ในปี พ.ศ. 2490

เหตุการณ์นี้ทำให้กาฬสินธุ์กลายเป็นหนึ่งในจังหวัดไม่กี่แห่งของไทยที่ เคยถูกยุบและกลับมาเป็นจังหวัดอีกครั้ง

หากลองเปิดแผนที่ประวัติศาสตร์ของประเทศไทยในช่วงร้อยปีก่อน เราอาจพบชื่อเมืองที่คุ้นหูมากกว่านี้อีก เช่น

เมืองเล็ก ๆ ที่ครั้งหนึ่งเคยมีศาลากลางจังหวัด มีข้าราชการประจำ มีระบบบริหารของตัวเอง แต่เมื่อเวลาผ่านไป เมืองเหล่านั้นก็เปลี่ยนบทบาท กลายเป็นเพียงอำเภอหนึ่งในจังหวัดใหญ่

คำถามที่น่าสนใจคือ
ถ้าเมืองเหล่านั้นยังคงเป็นจังหวัดอยู่จนถึงวันนี้ แผนที่ประเทศไทยจะมีหน้าตาแตกต่างไปมากแค่ไหน?

บางทีเราอาจมีจังหวัดมากกว่า 80 หรือ 90 จังหวัดก็เป็นได้

แต่ไม่ว่าแผนที่จะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร สิ่งหนึ่งที่ยังคงอยู่เสมอคือ ร่องรอยของประวัติศาสตร์

ชื่อของเมืองอย่าง สวรรคโลก หล่มสัก หรือพระประแดง อาจไม่ได้ปรากฏในฐานะจังหวัดอีกต่อไป แต่เรื่องราวของผู้คน วัฒนธรรม และอดีตของเมืองเหล่านี้ ยังคงถูกเล่าขานผ่านวัดเก่า บ้านโบราณ ตลาดท้องถิ่น และความทรงจำของคนในพื้นที่

บางครั้ง…การมองย้อนกลับไปยังเมืองเล็ก ๆ เหล่านี้ อาจทำให้เราเข้าใจประวัติศาสตร์ของประเทศไทยได้ลึกซึ้งกว่าที่คิดก็ได้.