Conspicuous Consumption ใช้เงินเกินตัว เพื่ออวดฐานะทางสังคม

 

ธอร์สไตน์ เวเบลน (Thorstein Veblen) นักเศรษฐศาสตร์  ตั้งชื่อทฤษฎีนี้ว่า Conspicuous Consumption การใช้จ่ายเงินเพื่อโอ้อวด หรือ การบริโภคเพื่อแสดงสถานะ ตั้งแต่ช่วงหลังปฏิวัติอุตสาหกรรม พบว่า กลุ่มคนร่ำรวยเกิดขึ้นใหม่และขยายตัวเพิ่มขึ้น กำลังใช้จ่ายเงินไปกับเสื้อผ้าหรูหรา หรืองานเลี้ยงใหญ่โต เพื่อแสดงฐานะมากกว่าการซื้อเพราะความต้องการจริง ๆ

 

 

Conspicuous Consumption มีองค์ประกอบสำคัญ 3 ประการ

1.การบริโภคต้องทำให้คนอื่น ‘เห็นได้ชัด’ (Conspicuous) ไม่ใช่เหนียมอาย เห็นได้แต่เจ้าของเท่านั้น

 

2.สินค้านั้นต้อง ‘แสดงสถานะ’ อย่างชัดเจน อย่างเช่น เป็นของหายาก มีราคาแพง หรือเป็นที่รู้จักในวงกว้าง

 

3.แรงจูงใจหลักในการบริโภคไม่ใช่เพื่อประโยชน์ใช้สอย แต่เป็น การ ‘สร้างความประทับใจ’ ต่อผู้อื่น

 

 

Conspicuous Consumption การบริโภคเพื่อแสดงสถานะ  แบ่งเป็น 2 รูปแบบ

1.จ่ายอย่างฟุ่มเฟือย (Conspicuous Waste) หมายถึง การใช้ทรัพยากรอย่างสิ้นเปลืองเพื่อแสดงว่าตนมีมากพอที่จะทำเช่นนั้นได้ อย่างเช่น การจัดงานเลี้ยงอาหารที่มีอาหารเหลือทิ้งจำนวนมาก

 

2.การว่างงานอย่างมีเกียรติ (Conspicuous Leisure) คือ การแสดงให้เห็นว่าตนไม่ต้องทำงานเพื่อยังชีพ อย่างเช่น การใช้เวลาเรียนศิลปะหรือดนตรีที่ไม่ได้นำไปสู่รายได้

 

 

แนวคิดของเวเบลน ชี้ให้เห็นว่า สินค้ายิ่งราคาสูงมากเท่าไหร่ ก็ยิ่งน่าดึงดูดมากเท่านั้น เพราะราคาถือเป็นตัวบ่งชี้คุณค่าของผู้ใช้ ดังนั้นผู้คนจึงเลือกที่จะแสดงสถานะของตัวเองผ่านสิ่งของฟุ่มเฟือยต่าง ๆ อย่างเช่น ของแบรนด์เนมสุดหรู อาศัยคฤหาสน์หลังใหญ่กับคนไม่กี่คน เลือกทานอาหารร้านมิชลิน หรือไวน์ แชมเปญ เพื่อแสดงฐานะและรสนิยมของตัวเองว่ามีความพิเศษแตกต่างจากคนอื่นทั่วไป

 

เมื่อไหร่ก็ตามที่เราพยายามใช้จ่ายไปกับสินค้าราคาแพง โดยที่ไม่ได้ต้องการมันจริง ๆ เพียงต้องการโชว์ว่าเราได้เข้าถึงประสบการณ์นี้ด้วยอภิสิทธิ์บางอย่างที่ไม่ใช่ว่าใครจะมีได้ง่าย ๆ อย่างเช่น ต้องอาศัยเงินจำนวนมาก หรือต้องมีคอนเน็กชั่นกับคนพิเศษ เพื่อให้ได้รับการยอมรับ และเสียงชื่นชมจากคนรอบข้าง นี่แหละจึงถือว่า Conspicuous Consumption

 

 

เหตุผลที่ทำให้ใช้จ่ายเพื่อแสดงความรวย

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน Heliyon วารสารด้านสุขภาพ ปี 2017 พบว่า

• ความนับถือในตัวเองต่ำ ทำให้รู้สึกว่าตัวเองกำลังถูกกีดกันออกจากสังคม จึงให้ความสำคัญกับภาพลักษณ์ภายนอก โดยเฉพาะกลุ่มคนชนชั้นสูงที่ใช้จ่ายมากขึ้น เพื่อแสดงสถานะให้สอดคล้องกับภาพลักษณ์ในสังคม ทำให้คนกลุ่มนี้ต้องใช้ของหรูหราราคาแพงเป็นพิเศษ

 

• การพยายามทำให้ตัวเองเป็นที่ยอมรับจากข้าวของเครื่องใช้ราคาสูง สอดคล้องกับทฤษฎี Sociometer theory ที่อธิบายว่า เราสามารถรับรู้คุณค่าของตัวเองผ่านสายตาของคนอื่น และการยอมรับทางสังคมด้วย ทำให้หลายครั้งเราพยายามปรับตัวทำตามสิ่งที่สังคมยอมรับ เพื่อรักษาความภาคภูมิใจของตัวเองไว้

 

งานวิจัยที่ศึกษาเกี่ยวกับผลกระทบของสื่อสังคมออนไลน์ ปี 2019 พบว่า โซเชียลมีเดียในปัจจุบัน ถือเป็นแพลตฟอร์มที่เอื้อให้เกิดพฤติกรรม Conspicuous Consumption อย่างมาก

• อิทธิพลที่ทำให้ผู้ชมนำมาเป็นแบบอย่าง จนเกิดการเลียนแบบวิธีการใช้เงินหรือซื้อของแบบเดียวกัน แถมพฤติกรรมยังเกิดในกลุ่มผู้มีรายได้น้อยด้วยเช่นกัน ใช้จ่ายเกินตัวเพียงเพื่อให้ได้รับการยอมรับจากสังคม

 

 

การลดพฤติกรรม Conspicuous Consumption 

• จดจ่อเฉพาะสิ่งที่ตัวเองรู้ การให้เรารู้กับความจริงในปัจจุบัน ไม่กังวลกับอดีต หรือกลัวสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้นในอนาคต  ช่วยให้เราให้คุณค่าและลำดับความสำคัญในชีวิตได้อย่างถูกต้อง อย่างเช่น เรารู้ว่าตอนนี้เรายังไม่ต้องการกระเป๋าใบใหม่ เพราะกระเป๋าใบเดิมยังใช้ได้ ก็ช่วยให้เราไม่ต้องไล่ตามซื้อสินค้าใหม่ทุกครั้ง

 

• มองหาความเป็นไปได้ทั้งหมด ไม่ใช่แค่สิ่งที่น่ากลัว การไม่ได้ใช้ของราคาแพง หรือได้บริการที่พิเศษกว่าคนอื่น ก็ไม่ได้หมายความว่าเราจะเข้ากับใครไม่ได้  การยอมรับจากสังคมอาจไม่ได้มาจากแค่เรื่องข้าวของภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมไปถึงความสามารถ นิสัยใจคอ หรือปัจจัยภายนอกอื่น ๆ ด้วย

 

• ยอมรับว่าความผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นได้ หลายครั้งเราอาจถูกทำให้เชื่อว่าเราไม่ดีพอ หรือต้องการตัวช่วยบางอย่างเพื่อให้ไม่ต้องทำผิดพลาด แต่เรื่องผิดพลาดหรือความล้มเหลวเกิดขึ้นได้ตลอดเวลา เมื่อเกิดเหตุการณ์เหล่านี้ขึ้น ก็แค่เตรียมใจยอมรับและหาทางแก้ไขมันเท่านั้นเอง

 

• ฝึกปลอบตัวเอง ความไม่สบายใจบางครั้งอาจไม่ได้แก้ปัญหาได้ด้วยเงินเสมอไป ในเวลาที่รู้สึกไม่มั่นใจ หรือรู้สึกโดดเดี่ยว ลองใช้เวลาอยู่กับตัวเองเงียบ ๆ พูดคุยกับคนที่เรารัก ทำกิจกรรมผ่อนคลาย อย่างเช่น เดินเล่น อาบน้ำอุ่น เล่นกับสัตว์เลี้ยง เท่านี้ก็ช่วยให้เรารู้สึกมั่นคง และสงบสุขขึ้น โดยไม่ต้องพึ่งพาข้าวของภายนอกเลย