เจ้านายทางใต้

สมัยรัตนโกสินทร์

      พ.ศ. 2329 รัชกาลที่ 1 ยกทัพตีปัตตานีได้ ปัตตานีจีงเป็นประเทศราชของสยามตั้งแต่บัดนั้น กองทัพยึดเอาทรัพย์สมบัติและปืนใหญ่ที่หล่อในสมัยรายาบีรูไป 3 กระบอก แต่เหลือมาถึงกรุงเทพเพียง 1 กระบอก คือปืนใหญ่พญาตานี ปัจจุบันอยู่หน้ากระทรวงกลาโหม แต่ความไม่พอใจต่อการปกครองของชาวสยาม ก่อให้เกิดกบฏครั้งใหญ่ 4 ครั้ง ในปี พ.ศ. 2334 และ พ.ศ. 2351

      สมัย รัชกาลที่ 2 แยกอาณาจักรปัตตานีเป็น 7 หัวเมือง และในปี พ.ศ. 2374 และ พ.ศ. 2381 ในสมัยรัชกาลที่ 3 ทรงตัดสินพระทัยให้ราชวงศ์กลันตันปกครองปัตตานีต่อมา  กระทั่งปีพ.ศ. 2445 

     รัชกาลที่ 5 ทรงเตรียมการปกครองแบบ มณฑลเทศาภิบาล การปกครองโดย ราชวงศ์กลันตัน จึงยุติลง ถือเป็นสิ้นสุดอาณาจักรปัตตานี ซึ่งกลายเป็นส่วนหนึ่งของสยามโดยสมบูรณ์ 

     มณฑลปัตตานีก่อตั้งขึ้นในปีพ.ศ. 2449 แต่ถึงปีพ.ศ. 2466 ชาวบ้านจำนวนมากก็ออกมาชุมนุมประท้วงข้าราชการและเจ้าหน้าที่ในท้องถิ่น รัชกาลที่ 6 จึงทรงออกพระบรมราโชบายสำหรับมณฑลปัตตานี เมื่อ 2 กรกฎาคม พ.ศ. 2466 ไว้ 6 ข้อเพื่อแก้ไขความไม่เป็นธรรมของเจ้าหน้าที่และข้าราชการ และนำไปสู่การยุบมณฑลปัตตานีเป็น 3 จังหวัด คือ ปัตตานี ยะลา นราธิวาส ถึงทุกวันนี้

      แต่กระนั้นยังคงมีการชุมนุมประท้วงการปกครองจากรัฐบาลอยู่เสมอ เช่น พ.ศ. 2482 จอมพล ป. พิบูลสงครามได้จัดตั้งสภาวัฒนธรรม บังคับให้ประชาชนสวมหมวก แต่งกายแบบไทย ทำตามวัฒนธรรมไทย ห้ามพูดภาษามลายู ฯลฯ รวมกับการกดขี่จากเจ้าหน้าที่รัฐจนลุกลามไปเป็นกบฏดุซงญอในพ.ศ. 2491 มีผู้เสียชีวิตกว่า 400 คน และการประท้วงของชาวบ้านกว่า 3 หมื่นคน ในพ.ศ. 2528 เมื่อกระทรวงศึกษาธิการออกคำสั่งให้ประดิษฐานพระพุทธรูปในโรงเรียน และอีก 3 ปีต่อมา ก็ออกคำสั่งห้ามคลุมศีรษะ(ฮิญาบ) เข้าสถานศึกษา หรือ กรณีมัสยิดกรือเซะ ที่มีผู้เสียชีวิต 107 คน และเหตุการณ์ตากใบ ซึ่งมีผู้เสียชีวิตอีกกว่า 84 คน

       หัวเมืองแขก 7 หัวเมือง คือ ตานี 1 ยะหริ่ง 1 สายบุรี 1 รามัน 1 ระแงะ 1 ยะลา 1 หนองจิก 1 รวม 7 หัวเมืองนี้ เดิมรวมเป็นเมืองตานีเมืองเดียว อยู่มาครั้งหนึ่ง เมืองตานี ขบถ กองทัพไทยลงไปปราบปรามชนะ จึงโปรดฯ ให้แยกเขตแดนเมืองตานีออกเป็น 7 หัวเมือง คงเรียกว่าเมืองประเทศราช ให้อยู่ในบังคับบัญชาเมืองสงขลา สิทธิขาดคล้ายกับเมืองขึ้น ใช่แต่เท่านั้น ยังตั้งข้าราชการไทย ซึ่งเป็นบุตรหลานเชื้อวงศ์พระยาสงขลาในครั้งนั้น ลงไปเป็นพระยาเจ้าเมืองแขกเหล่านี้หลายหัวเมือง โดยความประสงค์ของราชาธิปไตยในเวลานั้น จะไม่ให้เมืองตานีมีกำลังใหญ่โต ซึ่งอาจจะก่อการขบถได้ดังแต่ก่อน และจะขยายอำนาจไทย ที่จะบังคับบัญชาการออกไปในหัวเมืองแขกให้สิทธิขาด การที่จัดในครั้งนั้นว่าโดยย่อคือ ตั้งใจที่จะเอกเมืองตานี ที่เป็นประเทศราชใหญ่อยู่แต่ก่อน กระจายออกเป็นหัวเมืองไทย ขึ้นเมืองสงขลาดังนี้เป็นใจความ

              การปกครอง เจ้าเมืองแขกให้ ขึ้น กับ สงขลา

• เมืองสงขลา หัวเมืองชั้นโท ผู้ครองเมืองชื่อพระยาศรีวิเชียรคีรีสุนทร วิสุทธิศักดา มหาพิชัยสงครามภักดี พิริยพาห ขึ้นกรมพระกลาโหม
• เมืองมนารา ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองหนองจิก เจ้าเมืองชื่อพระยาวิเชียรศรีสุริยวังศารัตนาเขตต์ ประเทศราช เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองตานี เจ้าเมืองชื่อพระยาวิชิตภักดีศรีสุริยวังศารัตนาเขตต์ ประเทศราช เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองจะนะ เจ้าเมืองชื่อมหานุภาพปราบสงคราม ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองเทพา เมืองสทึง และเมืองรัตนภูม ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองยะหริ่ง เจ้าเมืองชื่อพระยาพิพัฒนเสนามาตยาธิบดี ศรีสุรสงคราม เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองยะลา เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองรามันห เจ้าเมืองชื่อพระยารัตนภักดีศรีราชบดินทรสุรินทรวังศา เมืองแขก ขึ้นเมืองสงขลา เมืองสุพรรณ เมืองป่าหลวง มหาอรัญ เมืองปะดัง เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองระแงะ เจ้าเมืองชื่อพระยาตะมะหงันภักดี ศรีสุวรรณประเทศวิเศษสวัสดิวังศา เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองสาย เจ้าเมืองชื่อพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี ศรีมหารายามักตาลีลาอับดุลระซุน วิบุลขอบเขตต์ประเทศมลายู เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
• เมืองปะหลำ เมืองจวบ เมืองปะโหละ เมืองพรายวัน เมืองสีบโปย และเมืองมายอน เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา

ลำดับกษัตริย์ราชวงศ์โกตามหลิฆัย ราชวงศ์ที่ถูกลืม

ตนกู อับดุลกาเดร กามารุดดีน

กษัตริย์ปัตานีองค์สุดท้าย

ลำดับที่/ นามกษัตริย์/ ปีครองราชย์/ หมายเหตุ 
             ๑ พระฤทธิเทวา (เจศรีสุตตรา) ๑๘๘๗-๑๙๒๗ - ครองกรุงโกตามหลิฆัย 
             ๒ พระอัยกาพญาอินทิรา ๑๙๒๗-๑๙๖๗ - ครองกรุงโกตามหลิฆัย 
             ๓ พญาตุกุรุปมหาจันทรา ๑๙๖๗-๒๐๑๒ - ครองกรุงโกตามหลิฆัย 
             ๔ พญาอินทิรา (สุลต่าลอิสมาเอลชาฮ์) ๒๐๑๒-๒๐๕๗ - ผู้สร้างเมืองปัตตานี 
             ๕ สุลต่านมูซัฟฟาชาฮ์ ๒๐๕๗-๒๐๙๒ - ปีสิ้นพระชนม์ปรากฏชัดแจ้ง ในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระราชหัตถเลขา ตรงกับปี พ.ศ.๒๐๙๒ ฉบับของเดวิตเคไวอัตว่าเป็นปี พ.ศ.๒๑๐๖ 
             ๖ สุลต่านมันดูร์ชาฮ์ (มันโซร์) ๒๐๙๒-๒๑๐๑ 
             ๗ สุลต่านปาเตะเซียม ๒๑๐๑-๒๑๐๑ 
             ๘ สุลต่านบาร์ฮาดูร์ชาฮ์ ๒๑๐๑-๒๑๓๕ 
             ๙ เจ้าหญิงฮียา (เขียว) ๒๑๓๕-๒๑๕๙ 
             ๑๐ เจ้าหญิงบีรู (น้ำเงิน) ๒๑๕๙-๒๑๘๓ 
             ๑๑ เจ้าหญิงอูงู (ม่วง) ๒๑๘๓-๒๒๐๐ 
             ๑๒ เจ้าหญิงกูนิง (เหลือง) ๒๒๐๐-๒๒๓๐

       ต่อมาในปี พ.ศ.๒๒๓๐ เจ้าหญิงกูนิงก็ได้สิ้นพระชนม์ลง เนื่องจากไม่มี ผู้สืบเชื้อสายราชวงศ์โกตามหลิฆัย มุขมนตรีเมืองปัตตานีต่างก็มีมติ ยกอาลงบาตง บุตรบุญธรรมของเจ้าหญิงเป็นเจ้าเมืองปัตตานีคนต่อมา 
             สยาเราะห์เมืองปัตตานี กล่าวว่า หลังจากอาลงบาตงถึงแก่กรรมแล้ว พระเจ้ากรุงสยามได้แต่งตั้ง รายาบากา ชาวบ้านตาโละ (อำเภอ ยะหริ่ง) มาเป็น เจ้าเมืองปัตตานี อยู่ชั่วระยะหนึ่งก็ถึงแก่กรรม รายามัสจากเมืองกลันตันก็ได้รับ การแต่งตั้งให้มาเป็นเจ้าเมืองปัตตานี มีธิดาชื่อ มาสจายัน ได้ปกครองเมืองปัตตานีสืบต่อมา 
             เมื่อนาง มาสจายัน ถึงแก่กรรม มุขมนตรี เมือง จึง แต่งตั้ง ให้ ลองยุนุส ซึ่ง สืบเชื้อสาย มาจาก อาลงบาตง เจ้าเมือง ปัตตานี คนก่อน ขึ้นเป็น เจ้าเมือง ปัตตานี 
             ลองยุนุส มีพี่น้องรวม ๓ คน แต่ต่างมารดากัน คือ ระตูปกาลัน เจ้าเมือง สายบุรี ระตูปูยุด และอาลงตารับ ลองยุนุส ได้สร้างมัสยิดขึ้นหลังหนึ่ง คือ มัสยิดร้างที่บ้านกรือเซะในปัจจุบัน บ้างก็เรียกมัสยิดนี้ว่า มัสยิดปิตูกรือบัน ขณะที่กำลังสร้างมัสยิดจวนจะเสร็จ ระตูปะกาลันเจ้าเมืองสายผู้น้อง ได้ก่อการกบฏขึ้นลองยุนุส ได้นำกองทัพไปปราบพวกกบฏ และได้เสียชีวิตลง ด้วยเหตุนี้มัสยิดปินตูกรือบัน จึงถูกทอดทิ้ง มิได้มีการสร้างต่อเติม เนื่องจากนายช่างผู้สร้างก็ได้หายสาปสูญไปพร้อมกับสงครามกลางเมืองในคราวนั้น

            เมื่อ ระตูปุยุด ถึงแก่กรรมลง ชาวบ้านดูวา (อยู่ในเขตท้องที่อำเภอ มายอ) ได้สถาปนาตนขึ้นเป็นสุลต่าน มีนามว่าสุลต่าน อาหะหมัด ขึ้นครองเมืองปัตตานี เช่นเดียวกับเมืองนครศรีธรรมราช ปลัดเมือง(หนู) ก็ได้ตั้งตน เป็นเจ้าผู้ครองนครฯ ทั้งนี้เพราะกรุงศรีอยุธยา เสียแก่พม่าไร้กษัตริย์ปกครองหัวเมืองต่างๆ ในปักษ์ใต้ พากันตั้งตนเป็นอิสระหมด 
                ครั้นเมื่อพระเจ้าตากสิน ตั้งกรุงธนบุรีขึ้น ก็ได้ยกกองทัพมา ปราบก๊ก เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช ได้หลบหนีมาอยู่ในเมือง ปัตตานี พระเจ้าตากสินส่งพระยาจักรีมาเจรจาขอให้ สุลต่าน อาหะหมัด จับตัว เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช ให้แก่พระองค์ สุลต่าน อาหะหมัด ก็ยอมส่งตัวเจ้าเมือง นครศรีธรรมราช และ เจ้าเมืองสงขลา ให้แก่พระเจ้าตากสิน โดยดี แต่เงิน ๒๐,๐๐๐ เหรียญ ที่พระเจ้าตากสินขอยืม จากเจ้าเมืองปัตตานีนั้น สุลต่าน อาหะหมัด ได้ตอบแสดงเหตุขัดข้องไปว่า สภาวะการเงิน ในพระคลังของเมืองปัตตานี ก็อยู่ในฐานะขาดแคลนไม่น้อยไปกว่ากรุงธนบุรี จึงไม่สามารถจะหามาถวายได้ ตามพระราชประสงค์ 
             

              เพื่อสลายการกบฏในปัตตานี, รัชกาลที่ 5 ได้ทรงโปรดให้แบ่งปัตตานีออกเป็น ๗ หัวเมืองย่อย, โดยให้แต่ละเมืองมีสุลต่านตามสายตระกูล หรือ ตวนกู เป็นผู้ปกครอง. เมืองเหล่านั้นคือ-รามันห์, ระแงะ, ยะลา, หนองจิก, สายบุรี, ยะหริ่ง และปัตตานี.

               ต่อมา หัวเมืองที่ปกครองโดย สุลต่าน ได้ถูกกำจัดออกไป เมื่อการปฏิรูปการปกครองแผ่นดินของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ค่อยๆ ดึงภาคใต้เข้ามาสู่ระบอบเดียวกันกับที่ใช้ปกครองสยามทั้งประเทศ. นับตั้งแต่ปี ค.ศ. ๑๙๐๑ (พ.ศ. ๒๔๔๔) เป็นต้นมา บรรดาหัวเมืองสุลต่านได้ถูกจัดให้อยู่ภายใต้การควบคุมดูแลของสมุหเทศาภิบาล มณฑลนครศรีธรรมราช, และระบบ บรรณาการแบบเก่าก็ถูกแทนที่ด้วยระบบการจัดเก็บภาษีแบบใหม่.

               พวกสุลต่านขัดขืนต่อการเปลี่ยนแปลงนี้ ทางรัฐบาลสยามใช้วิธีบังคับ. สุลต่านแห่งปัตตานี-ตวนกูอับดุลกอเดร์ กามารุดดิน คงแข็งขืนต่อต้านการเปลี่ยนแปลงต่อไป, และเขาก็ถูกจับคุมขัง-ครั้งแรกที่สงขลา, และต่อมาก็ถูกย้ายไปไว้ที่พิษณุโลก. ภายใต้การข่มบังคับให้เซ็นสัญญา, และจากการที่ได้รับเงินปี กับอภิสิทธิ์อื่นๆ  เป็นการตอบแทน, แต่ยุติระบบ สุรต่านลง สุลต่านส่วนมากยอมรับระบบมณฑลแบบใหม่นี้. แต่การต่อต้านโดยการดื้อแพ่งในลักษณาการต่างๆ ยังคงดำเนินต่อไปตลอดทั้งหัวเมืองทั้งเจ็ด, โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่ปัตตานี.

             เมื่อสุลต่าน แห่ง ปัตตานี ถูกปล่อยตัว ภายหลังจากที่ถูกคุมขังอยู่ ๒ ปี, โดยแลกเปลี่ยนกับคำสัญญาว่าจะเลิกเคลื่อนไหวทางการเมือง, เขาก็กลับคืนมาสู่ปัตตานีอีกครั้งในฐานะของวีรบุรุษ. ไม่นานนักเขาก็หนีไปกลันตัน อันเป็นที่ที่ลูกหลานของเขายังคงดำเนินการต่อต้านต่อไป. มีผู้นำทางศาสนาหลายคน รวมทั้งบุคคลอื่นๆ ได้หลบหนีไปกลันตันเช่นกัน. 

รูปภาพ ต่าง ๆ 

มีพิธีสมรส น.ส.อนุสรา พิพิธภักดี กับ นายทวีวงศ์ อับดุลบุตร ทายาทเจ้าเมืองยะหริ่ง สมัยรัชกาลที่ 5 ที่วังยะหริ่ง

วังยะหริ่น

 วังยะหริ่ง   สร้างโดยพระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดีศรีสุรสงคราม  ในปี พ.ศ. 2438  อยู่ที่ตำบลยามู อำเภอยะหริ่ง  เป็นอาคารสองชั้น ครึ่งบนปูนครึ่งไม้ แบบเรือนไทยมุสลิม ผสมกับแบบยุโรป อาคารเป็นรูปตัวยู  ชั้นบนจัดเป็นห้องโถงขนาดใหญ่ ด้านข้างของตัวอาคารทั้ง 2 ด้าน เป็นห้องสำหรับพักผ่อนของเจ้าเมือง และครอบครัวข้างละ 4 ห้อง  ชั้นล่างเป็นลานโล่งแบบใต้ถุนสูง  บันไดโค้งแบบยุโรป ช่องแสงประดับด้วยกระจกสีเขียวแดงและน้ำเงิน  ช่องระบายอากาศและจั่วทำด้วยไม้ฉลุลาดลายเป็นพรรณพฤกษาตามแบบศิลปะชวา  และศิลปะตะวันตก  ทำให้ตัววังสง่ามาก  ตัววังยังมีสภาพสมบูรณ์ดีถึงปัจจุบัน

วังสายบุรี   อยู่ที่ตำบลตะลุบัน  อำเภอสายบุรี  สร้างโดยสถาปนิกชาวชวาและช่างท้องถิ่นเมื่อปี พ.ศ. 2428  ในสมัยพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี เจ้าเมืองสายบุรี เป็นอาคารไม้สองชั้น หลังคาทรงปั้นหยา เป็นแบบเรือนไทยมุสลิม ที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปกรรมชวา อาคารเป็นรูปตัวแอล พื้นทำด้วยไม้ตะเคียนปูเป็นเส้นทะแยงมุม มีแกนกลางตีเป็นฟันปลา  ช่องระบายอากาศฉลุไม้เป็นลวดลายพรรณพฤกษา ตามศิลปะชวา  เชิงชายใช้ทองเหลืองฉลุโปร่งด้วยลวดลายพรรณพฤกษา ตามแบบศิลปะชวา

วังพิพิธภักดี อยู่ตรงข้ามวังสายบุรี  พระยาพิพิธภักดีบุตรชายเจ้าเมืองยะหริ่งได้สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นเรือนหอ  เป็นอาคารไม้สองชั้น  ฝีมือช่างท้องถิ่นโดยนำแบบตะวันตก  และศิลปะท้องถิ่นมาผสมผสานกัน คือมีหน้ามุขแบบตะวันตก ลูกกรงบันไดเป็นลายปูนปั้นรูปดอกไม้  ผนังกั้นห้องภายในอาคารเป็นผนังโค้งศิลปะแบบตะวันตก  ช่องลมเป็นลวดลายพรรณพฤกษาศิลปชวา  ปัจจุบันวังนี้ยังอยู่ในสภาพสมบูรณ์