นกพิราบเมืองเคยเป็นสัตว์เลี้ยงของมนุษย์จริงหรือ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

นกพิราบที่เดินวนอยู่ใต้ป้ายรถเมล์หรือคุ้ยหาเศษอาหารบนพื้น มักถูกมองเป็น “หนูมีปีก” ของเมือง แต่ถ้ามองลายขนสีเทาอมฟ้า คอเหลือบเขียวม่วง และท่าทางที่ไม่ค่อยกลัวคนดี ๆ จะพบว่ามันมีประวัติร่วมกับมนุษย์ยาวนานกว่าที่คิดมาก

คำตอบคือ นกพิราบเมืองจำนวนมากไม่ได้เป็นนกป่าที่เพิ่งย้ายเข้ามายึดเมือง แต่เป็นประชากรนกพิราบหิน หรือ Rock Pigeon (Columba livia) ที่มีเชื้อสายจากนกซึ่งมนุษย์เคยเพาะเลี้ยง คัดสายพันธุ์ และพาเดินทางไปทั่วโลก อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ไม่ใช่ภาพการ “ปล่อยทิ้งครั้งใหญ่” เมื่อร้อยปีก่อนแบบเหตุการณ์เดียวจบ ประชากรตามเมืองเกิดจากนกเลี้ยงที่หลุดหรือถูกปล่อยสะสมต่อเนื่องหลายยุค แล้วขยายพันธุ์จนอยู่ได้เอง

ความสัมพันธ์นี้เก่าแก่ระดับหลายพันปี หลักฐานจากอักษรโบราณเมโสโปเตเมียและอียิปต์ชี้ว่ามนุษย์เลี้ยงนกพิราบมานานกว่า 5,000 ปี งานทบทวนทางโบราณคดีก็ระบุว่ามีหลักฐานเชิงวัตถุและรูปสลักที่บ่งชี้การเลี้ยงนกพิราบราว 4,500 ปีก่อนคริสตกาล แม้วันและสถานที่เริ่มเลี้ยงอย่างแน่ชัดยังถกเถียงกันอยู่

มนุษย์ไม่ได้เลี้ยงมันเพราะความน่ารักอย่างเดียว นกพิราบถูกใช้เป็นอาหาร เลี้ยงในหอรังเพื่อเก็บลูกนก ใช้ในพิธีกรรม และถูกคัดเลือกให้มีสี ลาย หรือรูปร่างต่างกัน จนเกิดนกพิราบสวยงามหลากหลายสายพันธุ์ ในยุโรปยุคกลาง การมีหอเลี้ยงนกพิราบยังเคยเป็นสัญลักษณ์ของชนชั้นและทรัพย์สินด้วย

ความสามารถที่ทำให้นกพิราบมีค่ามากเป็นพิเศษคือการกลับบ้าน พวกมันสามารถหาทางกลับรังเดิมได้แม้ถูกปล่อยจากที่ไกล มนุษย์จึงใช้เป็นนกส่งสารมานาน ก่อนที่โทรเลข โทรศัพท์ และระบบสื่อสารสมัยใหม่จะเข้ามารับหน้าที่แทน แม้ในสงครามโลกครั้งที่ 1 และ 2 ก็ยังมีการใช้นกพิราบส่งข่าวในภารกิจของกองทัพสหรัฐฯ

เมื่อบทบาทเหล่านี้ลดลง นกที่หลุดจากคอก นกแข่งที่หาทางกลับไม่สำเร็จ และนกที่ถูกปล่อย จึงกลายเป็นต้นทางของฝูงนกพิราบเมืองในหลายประเทศ คำว่า “feral” ที่ใช้เรียกพวกมันหมายถึงสัตว์เลี้ยงหรือสัตว์บ้านที่กลับไปใช้ชีวิตอย่างอิสระ ไม่ได้แปลว่ามันกลับเป็นนกป่าดั้งเดิมเหมือนเดิมทั้งหมด

เหตุที่นกพิราบติดเมืองไม่ใช่เพราะมันรอเจ้าของเดิมอย่างมีอารมณ์ความรู้สึกแบบมนุษย์ แต่เพราะเมืองตอบโจทย์ชีววิทยาของมันอย่างพอดี อาคาร ขอบหน้าต่าง สะพาน และช่องใต้ทางยกระดับ มีลักษณะคล้ายหน้าผาและซอกหินซึ่งเป็นแหล่งทำรังตามธรรมชาติของนกพิราบหิน ขณะเดียวกัน พื้นที่เปิดและอาหารที่มนุษย์ทำตกหล่นก็ทำให้หาอาหารได้ง่าย

ภาพนกพิราบจิกเศษขนมปังจึงมีทั้งด้านประวัติศาสตร์และด้านปัญหาเมืองอยู่พร้อมกัน พวกมันไม่ใช่สัตว์ป่าบริสุทธิ์ และก็ไม่ใช่สัตว์เลี้ยงไร้ทางเลือกที่ต้องพึ่งคนป้อนตลอดเวลา เพราะฝูงนกพิราบตามเมืองสามารถขยายพันธุ์และดำรงชีวิตได้เองแล้ว แต่จำนวนที่มากเกินไปย่อมสร้างปัญหามูลนก ความสกปรก และความขัดแย้งกับคนในพื้นที่

ทางออกจึงไม่ใช่ทั้งการทำร้ายหรือการเทอาหารกองใหญ่ทุกวัน การลดแหล่งอาหารที่หล่นค้าง ปิดจุดทำรังในอาคารอย่างเหมาะสม และจัดการประชากรด้วยวิธีที่คำนึงถึงสวัสดิภาพสัตว์ ช่วยให้คนกับนกอยู่ร่วมเมืองเดียวกันได้จริงกว่า ครั้งหน้าที่เห็นมันเดินอยู่ริมฟุตปาธ จึงอาจมองได้ว่าเรากำลังเจอกับสัตว์ชนิดหนึ่งที่ประวัติชีวิตถูกผูกเข้ากับมนุษย์มายาวนานกว่าหลายอารยธรรม