รู้หรือไม่? สมุดเล่มแรกของไทย หน้าตาไม่เหมือนสมุดที่เราใช้ทุกวันนี้

   ถ้าพูดถึงคำว่า “สมุด” เราจะนึกถึงสมุดนักเรียนที่มีปก มีสันเล่ม และเปิดพลิกหน้าทีละหน้า แต่รู้หรือไม่ว่า สมุดเล่มแรกของไทย หน้าตาไม่เหมือนสมุดที่เราใช้ทุกวันนี้  ซึ่งสมุดไทยในอดีตไม่ได้มีหน้าตาแบบที่เราคุ้นเคยเลย และต่างกันมาก แต่จะเป็นสมุดที่คนไทยใช้บันทึกเรื่องราวมาตั้งแต่โบราณ มีรูปแบบเฉพาะตัว และถือเป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญที่ช่วยเก็บรักษาความรู้ของคนไทยในยุคที่ยังไม่มีเครื่องพิมพ์

   สมุดไทยสมัยแรกเริ่มไม่ได้เย็บเป็นเล่มเหมือนทุกวันนี้
“สมุดไทย” หรือที่หลายคนเรียกว่า สมุดข่อย มีลักษณะเป็นกระดาษแผ่นยาวต่อเนื่องกัน แล้วพับกลับไปกลับมาเป็นชั้น ๆ คล้ายผ้าจีบ จึงไม่ได้มีสันเย็บหรือกาวยึดกระดาษเป็นเล่มเหมือนสมุดที่เราใช้กันในปัจจุบัน และสามารถเขียนได้ทั้งสองด้าน

   เมื่อเปิดสมุดไทย จะเปิดในลักษณะที่แตกต่างจากหนังสือทั่วไป โดยเป็นรูปทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าในแนวนอน และเปิดจากด้านล่างขึ้นด้านบน ไม่ใช่การเปิดจากขวาไปซ้ายแบบหนังสือไทยหรือสมุดสมัยใหม่

   แล้วสมุดไทยทำจากอะไร?
วัสดุสำคัญที่นำมาทำสมุดไทยแบบโบราณคือ เปลือกต้นข่อย โดยนำมาผ่านกระบวนการทำเป็นแผ่นกระดาษยาว ก่อนนำมาพับเป็นสมุด สมุดข่อยมีทั้งแบบ สมุดไทยดำ และ สมุดไทยขาว
โดยสมุดไทยดำ จะผ่านการทำให้กระดาษมีสีดำ ส่วนสมุดไทยขาวจะคงสีของกระดาษไว้ตามธรรมชาติ วัสดุสำหรับเขียนก็มีหลายชนิด ทั้งหมึกและสีจากวัสดุธรรมชาติ

   แล้ว “สมุดเล่มแรกของไทย” คือเล่มไหน?
ส่วนคำถามนี้ ยังไม่มีหลักฐานที่สามารถระบุได้อย่างแน่นอนว่า สมุดไทยเล่มแรกที่มนุษย์ทำขึ้นคือเล่มใด หรือทำขึ้นในปีไหน โดยกรมศิลปากรระบุว่า หลักฐานเกี่ยวกับหนังสือสมุดไทยที่เก่าแก่ที่สุดที่พบในประเทศไทยมีอายุไม่เกินสมัยกรุงศรีอยุธยา เช่น สมุดภาพไตรภูมิสมัยอยุธยา และเรื่องนันโทปนันทสูตรคำหลวง
   สาเหตุหนึ่ง ที่เราไม่สามารถย้อนกลับไปหา “เล่มแรก” ได้อย่างชัดเจน เพราะกระดาษเป็นวัสดุที่เสื่อมสภาพได้ง่าย ทั้งฉีกขาด เปื่อย และถูกทำลายตามกาลเวลา ทำให้หลักฐานจำนวนมากไม่หลงเหลือมาถึงปัจจุบัน

   สมุดไม่ได้มีไว้แค่เขียนหนังสือเรียน
ในอดีต สมุดไทยเปรียบเสมือนพื้นที่เก็บความรู้ของคนไทย มีการบันทึกทั้งพงศาวดาร ตำรายา วรรณคดี ตำราต่าง ๆ รวมถึงภาพจิตรกรรมและองค์ความรู้เกี่ยวกับวิถีชีวิตและวัฒนธรรม.จึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่คำว่า “ห้องสมุด” จะมีคำว่า “สมุด” อยู่ด้วย เพราะในอดีตสิ่งสำคัญที่นำมาเก็บรวบรวมก็คือบรรดาสมุดที่ใช้บันทึกความรู้เหล่านี้ไว้

   จากสมุดข่อย สู่สมุดแบบที่เราใช้ในปัจจุบัน
เมื่อเทคโนโลยีการพิมพ์แบบตะวันตกแพร่หลายมากขึ้น โดยเฉพาะในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมุดไทยแบบโบราณก็ค่อย ๆ ลดความนิยมลง เพราะหนังสือที่พิมพ์ด้วยระบบใหม่สามารถผลิตได้จำนวนมากและมีรูปแบบแตกต่างจากสมุดไทย ทำให้สมุดไทยค่อย ๆ กลายเป็นเอกสารโบราณที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมให้เราได้เห็นในต่อมา