ทรงผมมหาดไทยและผมปีก แฟชั่นสยามที่นิยมไว้ผมยาวกลางศีรษะ
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
ภาพคนสยามสมัยก่อนที่มีผมยาวอยู่กลางศีรษะ ส่วนผมรอบข้างสั้นหรือโกนเกรียน อาจทำให้สงสัยว่าเหตุใดจึงตัดผมเช่นนั้น คำตอบที่มีหลักฐานรองรับชัดที่สุดคือ ทรงผมเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของธรรมเนียมและความนิยมด้านความงามในแต่ละยุค ส่วนจุดเริ่มต้นและเหตุผลที่เกิดทรงผมขึ้นนั้นยังอธิบายได้ไม่แน่ชัดด้วยสาเหตุเดียว
ที่สำคัญ คนสยามไม่ได้ไว้ผมเหมือนกันทุกคน และผมปีกของผู้หญิงก็ไม่ได้โกนรอบศีรษะเหมือนผมมหาดไทยของผู้ชายเสมอไป รูปแบบผมเปลี่ยนได้ตามช่วงเวลา วัย ฐานะ และกลุ่มวัฒนธรรม
ผมมหาดไทยของผู้ชาย
ผมมหาดไทย หรือที่ชาวบ้านเรียกอีกอย่างว่า “ทรงหลักแจว” มีลักษณะเด่นคือโกนผมรอบศีรษะ แล้วเหลือผมบริเวณกลางกระหม่อมไว้ให้ยาวกว่า จากนั้นจึงหวีแต่งตามความนิยม
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่าไว้ในหนังสือ ความทรงจำ ว่า ผู้ชายสยามเคยไว้ผมส่วนบนยาวราว 4 เซนติเมตร คำบรรยายนี้ช่วยให้เห็นภาพทรงผมที่ทรงจดจำได้ แต่ไม่ควรนำตัวเลขเดียวไปกำหนดว่าทุกคนต้องไว้ยาวเท่ากัน
การศึกษาโดยดูภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดอรุณราชวรารามก็พบภาพผู้ชายไว้ผมลักษณะดังกล่าว ภาพจิตรกรรมจึงเป็นหลักฐานอีกชนิดหนึ่งที่ช่วยให้ศึกษาทรงผมควบคู่ไปกับบันทึกและภาพถ่ายเก่า
ผมปีกของผู้หญิงไม่ได้มีแบบเดียว
ผมปีกมีส่วนที่คล้ายผมมหาดไทยตรงที่ไว้ผมบริเวณกลางศีรษะให้ยาว แล้วหวีจัดเป็นทรง แต่รายละเอียดรอบศีรษะต่างกันได้ บางแบบตัดผมด้านข้างให้สั้นแทนการโกน บางแบบไว้ผมรอบศีรษะยาวถึงบ่า และบางแบบเหลือผมข้างหูไว้เป็นจอน
ผมที่เหลือไว้ข้างหูอาจใช้เกี่ยวดอกไม้ประดับ เรียกว่า “ผมทัด” ส่วนผมด้านบนมีการหวีและใช้น้ำมันช่วยจัดทรง ภาพของผู้หญิงผมสั้นในอดีตจึงยังมีรายละเอียดเรื่องการตกแต่งและความงามอยู่มาก
งานศึกษาจิตรกรรมวัดอรุณฯ ยังพบภาพผู้หญิงไว้ผมมวยด้วย ขณะที่ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายทรงผมมวยของหญิงไทดำ ซึ่งมีรูปแบบเปลี่ยนตามวัยและสถานภาพ ตัวอย่างเหล่านี้เตือนว่าไม่ควรนำผมปีกไปแทนทรงผมของผู้หญิงทุกกลุ่มในสยาม
ผมจุกของเด็กเกี่ยวข้องอย่างไร
เด็กชายและเด็กหญิงในอดีตอาจไว้ผมจุก โดยรวบผมบนศีรษะเป็นมวยเล็ก ๆ แล้วตัดผมส่วนอื่นให้สั้น แต่เด็กก็มีทรงอื่นด้วย เช่น ผมแกละ ผมเปีย และผมโก๊ะ
เมื่อถึงวัยที่ครอบครัวเห็นสมควร อาจจัดพิธีโกนจุกเพื่อแสดงการเปลี่ยนผ่านจากวัยเด็ก ส่วนในราชสำนักเรียกพิธีของเจ้านายว่า “โสกันต์” ธรรมเนียมเกี่ยวกับเส้นผมจึงเกี่ยวพันกับช่วงวัยและความเชื่อด้วย อย่างไรก็ตาม การมีจุกในวัยเด็กไม่ได้พิสูจน์เพียงลำพังว่าเป็นต้นกำเนิดของผมมหาดไทยหรือผมปีก
แล้วทำไมจึงนิยมตัดเช่นนี้
มีคำอธิบายเกี่ยวกับที่มาของทรงผมสั้นหลายทาง ทั้งเรื่องการดูแลผมในช่วงสงครามและอิทธิพลจากกลุ่มคนใกล้เคียง แต่หลักฐานที่กล่าวถึงในบทความนี้ยังไม่พอจะฟันธงว่าเหตุใดเป็นจุดเริ่มต้นเพียงข้อเดียว หรือสรุปว่าผู้หญิงทุกคนตัดผมเพื่อปลอมตัวเป็นชาย
สิ่งที่เห็นได้ชัดกว่าคือ เมื่อคนในสังคมคุ้นตากับรูปแบบหนึ่ง ทรงนั้นก็กลายเป็นแบบที่นิยมและเห็นว่างาม สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายความนิยมผมสั้นของชาวสยามในลักษณะนี้เช่นกัน
เมื่อราชสำนักเริ่มเปลี่ยนทรง
ในสมัยรัชกาลที่ 5 การติดต่อกับต่างประเทศมีบทบาทต่อการเปลี่ยนแปลง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่าว่า หลังเสด็จกลับจากสิงคโปร์ มีพระราชดำริให้เปลี่ยนจากผมมหาดไทยเป็นผมตัดยาวทั้งศีรษะ เพื่อให้เหมาะกับการติดต่อกับชาวต่างชาติ
ตามบันทึกดังกล่าว ราชสำนักเริ่มเลิกผมมหาดไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2414 โดยไม่บังคับราษฎร จากนั้นผู้คนจึงค่อย ๆ นิยมตาม ส่วนฝ่ายหญิงในราชสำนักก็เปลี่ยนจากผมปีกไปไว้ผมตัดยาว ก่อนที่แบบผมใหม่จะแพร่ออกไป การเปลี่ยนแปลงจึงใช้เวลา ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งประเทศ
ผมมหาดไทยและผมปีกจึงเป็นหน้าหนึ่งของประวัติศาสตร์การแต่งกายที่เปลี่ยนไปตามรสนิยม ธรรมเนียม และการติดต่อกับผู้คนต่างวัฒนธรรม ภาพประกอบบทความเป็นภาพจำลองเพื่อให้เห็นลักษณะทรงผม ไม่ใช่ภาพถ่ายบุคคลจากยุคนั้น
รวมเลขสัตว์นำโชค วันที่ 1 ธันวาคม 2569
ต้นไม้กลายเป็นหิน (Petrified Wood) ขนาดมหึมา อยู่ที่ไหนเรามีคำตอบมาให้คุณแล้ว
นิตยสารลาภลอย – Rujilek naka เผยแนวทางหวยงวด 1 ธันวาคม 2569 มีเลขเด่นทั้งบนและล่าง
ดวงจันทร์ด้านไกลไม่ได้มืดอย่างที่คิด เราแค่ไม่เคยเห็นมัน
ลูกบิดประตูทองเหลืองช่วยลดเชื้อโรคได้อย่างไร และทำไมยังต้องทำความสะอาด
สร้างทางรถไฟกรุงเทพฯ–โคราช ฝ่าดงพญาเย็นและไข้ป่าในสมัยรัชกาลที่ 5
ทำไมรถพยาบาลบางคันจึงเขียนตัวอักษรกลับด้านที่หน้ารถ
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
ทำไมท้องเรือเดินสมุทรหลายลำจึงเป็นสีแดง ประวัติสีป้องกันเพรียงและสนิม
ส่องแนวทางเลขเด็ด "ตาปุ่น-ยายสม" เจ้าที่วัดกำแพงแก้ว งวด 1 ธันวาคม 2569
ย้อนรอยวิถีคนเดินทางไกลในสยามเมื่อ 300 ปีก่อน ไร้โรงแรม-ร้านอาหาร กินและนอนกันอย่างไร
ทำไม กระจกหน้ากากดำน้ำ ถึงต้องทำช่องจมูกยื่นนูนออกมาครอบจมูกไว้ด้วย?
เครื่องบินลำแรกเหนือสนามม้าสระปทุม จุดเริ่มต้นการบินในสยามสมัยรัชกาลที่ 6
เบื้องหลังนางสาวสุวรรณ ภาพยนตร์สยามที่ผู้กำกับฮอลลีวูดสร้างร่วมกับนักแสดงไทย
รถยนต์คันแรกในสยามสมัยรัชกาลที่ 5 ใครนำเข้ามาและมีหน้าตาอย่างไร
งานฉลองพระนครครบ 100 ปีในรัชกาลที่ 5 กับนิทรรศการสินค้า ณ ท้องสนามหลวง



