ทำไม ร.7 จึงไม่ทรงใช้พระสังวาลของรัชกาลที่ 1? เปิดพระราชดำรัสสะเทือนใจ

ถ้าพูดถึงการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 หลายคนอาจจดจำเหตุการณ์คณะราษฎรเข้ายึดอำนาจเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ของประเทศไทย จากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เข้าสู่ระบอบการปกครองที่มีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุด แต่สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ ก่อนจะเกิดเหตุการณ์ดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ทรงมีพระราชดำริเกี่ยวกับการปรับปรุงระบบการปกครองมาแล้วหลายปี และยังมีเรื่องราวพระราชดำรัสที่สะท้อนความเสียพระราชหฤทัยอย่างลึกซึ้ง จนกลายเป็นหนึ่งในเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์ที่น่าจดจำ นั่นคือ “อย่าให้ฉันใช้สมบัติของท่านเลย”

จุดเริ่มต้นของการปรับปรุงการปกครองในรัชสมัยรัชกาลที่ 7

ย้อนกลับไปเมื่อ พ.ศ. 2468 หลังเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักถึงปัญหาการบริหารราชการแผ่นดินและความจำเป็นในการปรับปรุงระบบการปกครอง จึงโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งอภิรัฐมนตรีสภาขึ้นเมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 เพื่อเป็นที่ปรึกษาราชการสำคัญและช่วยพิจารณานโยบายของรัฐบาล โดยมีพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ที่มีประสบการณ์ด้านการบริหารราชการเข้าร่วม

การจัดตั้งอภิรัฐมนตรีสภาเป็นหนึ่งในความพยายามปรับปรุงการบริหารประเทศให้มีการปรึกษาหารืออย่างเป็นระบบมากขึ้น อย่างไรก็ตาม สภาดังกล่าวยังเป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ถวายคำปรึกษาแด่พระมหากษัตริย์ ไม่ใช่รัฐสภาที่มาจากการเลือกตั้งของประชาชน

พ.ศ. 2469 ทรงศึกษาความเป็นไปได้ในการมีรัฐธรรมนูญ

อีกเหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2469 เมื่อพระองค์ทรงมีพระราชปุจฉา 9 ข้อถึงพระยากัลยาณไมตรี หรือ ดร. ฟรานซิส บี. แซร์ ที่ปรึกษาชาวอเมริกัน เพื่อขอความเห็นเกี่ยวกับแนวทางการปกครองของสยาม รวมถึงความเหมาะสมในการจัดทำธรรมนูญการปกครองและการเปลี่ยนแปลงไปสู่ระบบประชาธิปไตย

ประเด็นดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่าพระองค์ทรงพิจารณาปัญหาการเมืองและอนาคตของประเทศอย่างจริงจัง ไม่ได้ทรงมองข้ามกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในโลกขณะนั้น แต่การเปลี่ยนผ่านจำเป็นต้องพิจารณาถึงความพร้อมของประชาชน ระบบราชการ และสถานการณ์ภายในประเทศประกอบกันด้วย

วางรากฐานให้ประชาชนเรียนรู้การปกครองตนเอง

นอกจากการศึกษาเรื่องรัฐธรรมนูญแล้ว พระองค์ยังทรงสนับสนุนแนวคิดการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น โดยทรงมีพระราชดำริเกี่ยวกับการจัดตั้งประชาภิบาล ซึ่งเป็นแนวคิดการบริหารท้องถิ่นที่มีลักษณะใกล้เคียงกับเทศบาลในเวลาต่อมา จุดประสงค์สำคัญคือให้ประชาชนได้เรียนรู้การเลือกผู้แทน การออกเสียง และการมีส่วนร่วมในการบริหารกิจการส่วนรวม ก่อนจะขยายไปสู่การเมืองระดับประเทศ

ในช่วงเดียวกันยังมีการทดลองแนวทางให้ประชาชนมีส่วนร่วมดูแลกิจการท้องถิ่นผ่านการจัดตั้งสภาบำรุงชายทะเลตะวันตก ครอบคลุมพื้นที่ตั้งแต่บ้านชะอำไปจนถึงหัวหิน ซึ่งสะท้อนพระราชดำริในการส่งเสริมให้ประชาชนรู้จักการจัดการปัญหาในชุมชนของตนเอง

พ.ศ. 2474 มีการจัดทำร่างรัฐธรรมนูญก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครอง

เมื่อเข้าสู่ พ.ศ. 2474 แนวคิดเรื่องการปรับปรุงระบบการปกครองมีความชัดเจนมากขึ้น โดยมีการจัดทำเค้าโครงการปกครองในรูปแบบรัฐสภา โดยเรย์มอนด์ บี. สตีเวนส์ ที่ปรึกษากระทรวงการต่างประเทศ และพระยาศรีวิสารวาจา มีส่วนร่วมในการจัดทำร่างดังกล่าว

แนวทางที่เสนอมีองค์ประกอบเกี่ยวกับการจัดระบบฝ่ายบริหารและสภานิติบัญญัติ แต่ยังคงพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์ไว้ในระดับสำคัญ และมีข้อถกเถียงเกี่ยวกับความพร้อมของประเทศ จึงไม่ได้มีการนำร่างดังกล่าวมาใช้จริง

เหตุการณ์เหล่านี้ทำให้เห็นว่า ก่อน พ.ศ. 2475 ประเทศไทยมีการพิจารณาแนวทางปรับเปลี่ยนการปกครองหลายรูปแบบแล้ว เพียงแต่ยังไม่สามารถหาข้อสรุปและดำเนินการเปลี่ยนผ่านได้สำเร็จ

24 มิถุนายน 2475 จุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ของประวัติศาสตร์ไทย

กระทั่งวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 คณะราษฎรได้ดำเนินการเปลี่ยนแปลงการปกครอง โดยเข้าควบคุมสถานการณ์สำคัญในพระนครและประกาศเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครอง เหตุการณ์ครั้งนี้ทำให้ระบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สิ้นสุดลง และประเทศไทยเข้าสู่ระบอบที่มีรัฐธรรมนูญเป็นหลักในการปกครอง

ต่อมาในวันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ได้มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 ซึ่งถือเป็นรัฐธรรมนูญฉบับแรกของไทย

พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงยอมรับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น และทรงดำรงพระราชสถานะเป็นพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญ แม้จะมีความเห็นและความขัดแย้งทางการเมืองเกี่ยวกับแนวทางการปกครองในเวลาต่อมาก็ตาม

เบื้องหลังพระราชดำรัส “อย่าให้ฉันใช้สมบัติของท่านเลย”

เมื่อเวลาผ่านไปจนถึงการเตรียมพระราชพิธีพระราชทานรัฐธรรมนูญฉบับถาวรในวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 ก็เกิดเรื่องราวสำคัญที่สะท้อนพระราชหฤทัยของพระองค์

ตามเรื่องเล่าที่ปรากฏในหนังสือ “วาทะเล่าประวัติศาสตร์” เขียนโดยศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย ก่อนถึงวันพระราชพิธี เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ เสนาบดีกระทรวงวัง ซึ่งมีหน้าที่จัดเตรียมพระราชพิธีตามโบราณราชประเพณี ได้รับพระราชดำรัสให้ใช้พระสังวาลจำลองแทนพระสังวาลของสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และให้ใช้พระแท่นมนังคศิลาจำลองแทนของจริงเช่นกัน

พระราชดำรัสที่ได้รับการถ่ายทอดไว้มีใจความว่า

“เจ้าคุณ อย่าเอาพระสังวาลของสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ มาให้ฉันใส่นะ เอาเส้นจำลองก็แล้วกัน”

จากนั้นยังมีพระราชดำรัสถึงพระแท่นมนังคศิลาของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชว่าให้ใช้ของจำลองแทนเช่นเดียวกัน

เรื่องเล่าดังกล่าวระบุว่า พระองค์ทรงนิ่งไปครู่หนึ่ง ก่อนจะมีพระราชดำรัสถึงเหตุผลที่ไม่ประสงค์จะใช้สิ่งของอันเป็นมงคลของพระมหากษัตริย์ในอดีต โดยทรงเปรียบเทียบพระราชกรณียกิจของพระองค์กับพระมหากษัตริย์ผู้ทรงสร้างความสุขสมบูรณ์ให้แก่บ้านเมือง

พระราชดำรัสที่สะท้อนความเสียพระราชหฤทัย

ถ้อยคำที่ได้รับการบันทึกและถ่ายทอดไว้ในหนังสือดังกล่าว มีใจความสำคัญว่า

“สมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ ก็ดี พ่อขุนรามคำแหงฯ ก็ดี ท่านเป็นพระมหากษัตริย์ที่สร้างความสุขสมบูรณ์แก่บ้านเมือง ฉันรักษาบ้านเมืองให้สุขสมบูรณ์ไม่ได้ อย่าให้ฉันใช้สมบัติของท่านเลย”

พระราชดำรัสนี้สะท้อนความรู้สึกเสียพระราชหฤทัยของพระองค์ต่อสถานการณ์บ้านเมืองและการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น โดยทรงเห็นว่าสิ่งของที่เกี่ยวเนื่องกับพระมหากษัตริย์ผู้ทรงสร้างคุณูปการแก่แผ่นดินเป็นสิ่งที่มีความหมายและเป็นมงคลอย่างยิ่ง

10 ธันวาคม 2475 วันพระราชทานรัฐธรรมนูญฉบับถาวร

ในที่สุด วันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินไปยังพระที่นั่งอนันตสมาคม เพื่อประกอบพระราชพิธีพระราชทานรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม พุทธศักราช 2475 โดยทรงลงพระปรมาภิไธยในรัฐธรรมนูญ และพระราชทานแก่เจ้าพระยาพิชัยญาติ ประธานสภาผู้แทนราษฎร

รัฐธรรมนูญฉบับนี้ถือเป็นรัฐธรรมนูญฉบับถาวรฉบับแรกของประเทศไทย ต่อจากธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราวที่ประกาศใช้เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2475 และวันที่ 10 ธันวาคมจึงกลายเป็นวันสำคัญที่คนไทยรู้จักกันในชื่อ “วันรัฐธรรมนูญ”

เมื่อมองย้อนกลับไปตลอดช่วงเวลาก่อนและหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง จะเห็นได้ว่าประวัติศาสตร์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีรายละเอียดมากกว่าการเปลี่ยนแปลงอำนาจในวันเดียว เพราะมีทั้งความพยายามปรับปรุงระบบการบริหารประเทศ การศึกษารูปแบบรัฐธรรมนูญ การส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น ตลอดจนความขัดแย้งและความรู้สึกที่เกิดขึ้นในช่วงเปลี่ยนผ่าน

ส่วนพระราชดำรัส “อย่าให้ฉันใช้สมบัติของท่านเลย” ก็เป็นอีกหนึ่งเรื่องราวที่ทำให้เห็นมิติทางพระราชหฤทัยของรัชกาลที่ 7 ในช่วงเวลาสำคัญของประวัติศาสตร์ไทย และเตือนให้เห็นว่าเบื้องหลังเหตุการณ์ทางการเมืองครั้งใหญ่ ไม่ได้มีเพียงการเปลี่ยนแปลงทางอำนาจเท่านั้น แต่ยังมีความคิด ความคาดหวัง และความรู้สึกของผู้คนที่เกี่ยวข้องอยู่ด้วย

แหล่งที่มา

• ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย, หนังสือ วาทะเล่าประวัติศาสตร์
• นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 24 ฉบับที่ 8 มิถุนายน 2546
• สถาบันพระปกเกล้า ฐานข้อมูลการเมืองการปกครอง เรื่อง คณะอภิรัฐมนตรีสภา
• สถาบันพระปกเกล้า ฐานข้อมูลการเมืองการปกครอง เรื่อง พระที่นั่งอนันตสมาคม เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม 2475
• พิพิธภัณฑ์รัฐสภา เรื่อง ประวัติรัฐธรรมนูญไทยและวันรัฐธรรมนูญ
• ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 49 วันที่ 18 ธันวาคม พ.ศ. 2475 เรื่อง พระราชพิธีพระราชทานรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม

ขอบคุณที่แวะมาอ่านนะครับ ถ้าชอบก็อย่าลืมกดไลน์ กดแชร์และกดติดตามด้วยนะครับเพื่อที่ท่านจะได้ไม่พลาดข่าวสารต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์และสาระความบันเทิง