เห็ดกระสือ เห็ดเรืองแสงกลางป่า ความมหัศจรรย์ของธรรมชาติที่เปล่งแสงได้ในความมืด

          เมื่อพูดถึงเห็ด หลายคนคงนึกถึงเห็ดที่นำมาประกอบอาหาร ไม่ว่าจะเป็นเห็ดฟาง เห็ดนางฟ้า หรือเห็ดหอม แต่ในโลกของธรรมชาติยังมีเห็ดอีกกลุ่มหนึ่งที่มีความพิเศษอย่างน่าอัศจรรย์ เพราะมันสามารถเปล่งแสงออกมาได้ด้วยตัวเองในเวลากลางคืน โดยไม่ต้องอาศัยแสงจากดวงอาทิตย์หรือพลังงานจากหลอดไฟ เห็ดชนิดนี้เรียกว่าเห็ดเรืองแสง หรือภาษาอังกฤษเรียกว่า Bioluminescent Mushrooms

ในประเทศไทยมีการเรียกเห็ดเรืองแสงบางชนิดว่า เห็ดกระสือ ซึ่งเป็นชื่อที่ฟังดูน่ากลัวและชวนให้นึกถึงเรื่องเล่าพื้นบ้านเกี่ยวกับผีกระสือที่ออกหากินในเวลากลางคืน แต่ความจริงแล้วเห็ดชนิดนี้เป็นสิ่งมีชีวิตตามธรรมชาติ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับภูตผีปีศาจแต่อย่างใด ความน่าสนใจอยู่ตรงที่เมื่อถึงเวลากลางคืน ดอกเห็ดหรือเส้นใยของมันจะเปล่งแสงสีเขียวอมเหลืองออกมา ทำให้บริเวณขอนไม้หรือเศษไม้ผุในป่าดูราวกับมีแสงประหลาดส่องอยู่จากพื้นดิน

ประวัติความเป็นมาของเห็ดเรืองแสง

มนุษย์รู้จักปรากฏการณ์สิ่งมีชีวิตเปล่งแสงมานานหลายพันปีแล้ว มีบันทึกตั้งแต่สมัยอริสโตเติล นักปรัชญาชาวกรีกโบราณ ซึ่งกล่าวถึงแสงที่เกิดจากไม้ผุในธรรมชาติ ต่อมาในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 นักวิทยาศาสตร์เริ่มศึกษาปรากฏการณ์ดังกล่าวอย่างจริงจัง และมีการเชื่อมโยงว่าแสงจากไม้ผุบางชนิดเกิดจากเชื้อราที่อาศัยอยู่ภายในไม้

ปัจจุบันนักวิทยาศาสตร์สามารถจำแนกเห็ดเรืองแสงได้หลายสายพันธุ์ และพบว่ามันกระจายอยู่ในหลายทวีปทั่วโลก ทั้งเอเชีย อเมริกาใต้ อเมริกาเหนือ ยุโรป และออสเตรเลีย

งานทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เผยแพร่ในปี ค.ศ. 2025 รวบรวมข้อมูลว่า ปัจจุบันมีเห็ดเรืองแสงที่ได้รับการบันทึกแล้วประมาณ 132 ชนิด ซึ่งเพิ่มขึ้นอย่างมากเมื่อเทียบกับข้อมูลในอดีต แสดงให้เห็นว่าธรรมชาติยังมีสิ่งมีชีวิตที่มนุษย์ศึกษาไม่ครบถ้วนอีกเป็นจำนวนมาก 

เห็ดเรืองแสงทำงานอย่างไร จึงสามารถเปล่งแสงได้เอง

ความลับของเห็ดชนิดนี้อยู่ในกระบวนการทางชีวเคมีที่เรียกว่า ไบโอลูมิเนสเซนซ์ (Bioluminescence) เป็นปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นภายในเซลล์ โดยมีสารลูซิเฟอริน (Luciferin) ทำปฏิกิริยากับออกซิเจนและอาศัยเอนไซม์ลูซิเฟอเรส (Luciferase) ช่วยให้เกิดการปลดปล่อยพลังงานออกมาในรูปของแสง

แสงที่เกิดขึ้นส่วนใหญ่เป็นสีเขียวอมเหลือง มีความยาวคลื่นประมาณ 520–530 นาโนเมตร ที่สำคัญคือเป็นแสงที่เกิดขึ้นโดยแทบไม่มีความร้อนแตกต่างจากหลอดไฟทั่วไป

นักวิทยาศาสตร์ยังศึกษากันต่อไปว่าเหตุใดเห็ดจึงต้องสร้างแสงขึ้นมาเอง มีสมมติฐานว่าแสงดังกล่าวอาจช่วยดึงดูดแมลงบางชนิดให้เข้ามาเกาะหรือเดินผ่านบริเวณดอกเห็ด ทำให้สปอร์ของเห็ดถูกพาไปกระจายพันธุ์ในพื้นที่อื่น อย่างไรก็ตาม กลไกและประโยชน์ของการเรืองแสงยังเป็นประเด็นที่ต้องศึกษาต่อไป 

เห็ดกระสือในประเทศไทย มีการค้นพบอย่างไร

ประเทศไทยก็เป็นหนึ่งในประเทศที่มีรายงานการพบเห็ดเรืองแสง โดยเฉพาะพื้นที่ป่าที่มีความชื้นสูง มีเศษไม้และซากพืชที่กำลังย่อยสลาย

หนึ่งในเห็ดที่มีชื่อเสียงคือเห็ดกระสือ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Filoboletus manipularis ซึ่งเป็นเห็ดเรืองแสงชนิดหนึ่งที่มีการศึกษาวิจัยในประเทศไทย

ข้อมูลจากสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติระบุว่า นักวิจัยไทยสามารถรวบรวมและศึกษาความหลากหลายของเห็ดเรืองแสง และสามารถเพาะเลี้ยงเส้นใยเห็ดกระสือในห้องปฏิบัติการได้ รวมทั้งประสบความสำเร็จในการกระตุ้นให้เกิดดอกเห็ดภายใต้สภาพควบคุมเป็นครั้งแรกในประเทศไทย

ความสำเร็จดังกล่าวทำให้การศึกษาเห็ดเรืองแสงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการเดินสำรวจในป่าตอนกลางคืนอีกต่อไป แต่ยังสามารถนำเชื้อเห็ดมาศึกษาและพัฒนาการเพาะเลี้ยงเพื่อใช้ประโยชน์ทางวิทยาศาสตร์ได้ด้วย Waa

นอกจากเห็ดกระสือแล้ว ประเทศไทยยังมีเห็ดเรืองแสงอีกชนิดหนึ่งที่มีความสำคัญมาก คือเห็ดสิรินรัศมี มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Neonothopanus nambi

เห็ดชนิดนี้มีประวัติการค้นพบที่น่าสนใจ โดยนักวิจัยมหาวิทยาลัยขอนแก่นได้สำรวจความหลากหลายของเห็ดในบริเวณโคกภูตากา จังหวัดขอนแก่น ตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2545 และพบเห็ดที่สามารถเปล่งแสงได้ในเวลากลางคืน

เห็ดดังกล่าวมีลักษณะคล้ายเห็ดนางรม มีสีขาวและขึ้นเป็นกลุ่มบนรากไม้หรือกิ่งไม้ที่ตายแล้ว เมื่อถึงเวลากลางคืนจะเปล่งแสงสีเขียวอมเหลืองออกมา

ต่อมาในวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2559 เห็ดชนิดนี้ได้รับพระราชทานชื่อว่า เห็ดสิรินรัศมี ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกเห็ดเรืองแสงชนิดนี้ในประเทศไทย 

พื้นที่ที่พบเห็ดเรืองแสง และบริเวณใดควรระมัดระวังเป็นพิเศษ

เห็ดเรืองแสงมักพบในพื้นที่ป่าที่มีความชื้นสูง โดยเฉพาะบริเวณขอนไม้เก่า ตอไม้ รากไม้ และเศษไม้ที่กำลังผุพัง เนื่องจากเห็ดหลายชนิดใช้ซากไม้เป็นแหล่งอาหาร

พื้นที่ที่มีโอกาสพบเห็ดประเภทนี้ ได้แก่ ป่าดิบชื้น ป่าที่มีเรือนยอดหนาแน่น และพื้นที่ป่าธรรมชาติที่มีเศษไม้สะสมอยู่มาก

ในประเทศไทยมีรายงานการศึกษาและพบเห็ดเรืองแสงในพื้นที่โคกภูตากา จังหวัดขอนแก่น รวมถึงพื้นที่สำรวจในจังหวัดราชบุรีและพื้นที่ป่าธรรมชาติอื่น ๆ

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ต้องระวังคือป่าที่มีความชื้นสูงในเวลากลางคืนอาจมีอันตรายจากสัตว์มีพิษ แมลง และสภาพพื้นที่ลื่นหรือเป็นหลุมบ่อ ผู้ที่เข้าไปสำรวจจึงควรมีผู้ชำนาญพื้นที่ร่วมเดินทาง ไม่ควรเข้าไปเพียงลำพัง

เห็ดเรืองแสงเป็นเห็ดพิษหรือไม่ สามารถนำมากินได้หรือเปล่า

นี่เป็นเรื่องที่สำคัญมาก เพราะเห็ดที่มีแสงสวยงามไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัยต่อมนุษย์ เห็ดเรืองแสงบางชนิดมีสารพิษและไม่สามารถนำมารับประทานได้ โดยเฉพาะเห็ดสิรินรัศมี (Neonothopanus nambi) ซึ่งมีรายงานว่าเป็นเห็ดพิษ

นอกจากนี้ เห็ดเรืองแสงแต่ละชนิดมีคุณสมบัติแตกต่างกัน การที่เห็ดชนิดหนึ่งเรืองแสงได้จึงไม่ใช่หลักฐานว่าเห็ดชนิดอื่นในกลุ่มเดียวกันจะมีพิษเหมือนกันทั้งหมด

ข้อควรจำคือ ห้ามเก็บเห็ดที่พบในป่ามาทดลองรับประทานด้วยตัวเอง แม้จะมีรูปร่างคล้ายเห็ดที่เคยรับประทานก็ตาม เพราะการจำแนกชนิดเห็ดต้องอาศัยความรู้เฉพาะทางและการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์

      ประโยชน์ของเห็ดเรืองแสงในอนาคต

แม้เห็ดบางชนิดจะมีพิษ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีประโยชน์ทางวิทยาศาสตร์ นักวิจัยกำลังศึกษาสารชีวภาพจากเห็ดเรืองแสงเพื่อนำไปประยุกต์ใช้ในการควบคุมศัตรูพืช โดยเฉพาะไส้เดือนฝอยรากปมที่สร้างความเสียหายให้กับพืชเศรษฐกิจ

นอกจากนี้ กระบวนการสร้างแสงตามธรรมชาติของเห็ดยังเป็นองค์ความรู้ที่น่าสนใจสำหรับการศึกษาระบบชีวภาพและการพัฒนาเทคโนโลยีด้านชีววิทยาในอนาคต 

บทสรุป

เห็ดกระสือหรือเห็ดเรืองแสงเป็นอีกหนึ่งความมหัศจรรย์ของธรรมชาติที่ทำให้มนุษย์ต้องประหลาดใจ จากสิ่งที่ครั้งหนึ่งเคยถูกมองว่าเป็นแสงลึกลับในป่ายามค่ำคืน ปัจจุบันกลับกลายเป็นหัวข้อศึกษาทางวิทยาศาสตร์ที่สำคัญ

สิ่งที่ดูเหมือนเรื่องเหนือธรรมชาติกลับมีคำอธิบายอยู่ในกระบวนการทางชีวเคมีของสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก และยังมีความเป็นไปได้ที่จะนำความรู้จากเห็ดเหล่านี้ไปใช้ประโยชน์ในด้านการเกษตรและเทคโนโลยีชีวภาพ

ป่าที่มืดสนิทจึงไม่ได้มีเพียงความน่ากลัว แต่ยังซ่อนความมหัศจรรย์ที่มนุษย์อาจยังค้นพบไม่หมด

           แหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิง

      สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) งานวิจัยเรื่องความหลากหลายและการเพาะเลี้ยงเห็ดเรืองแสง

[อ่านรายงานวิจัยเห็ดเรืองแสง](https://waa.inter.nstda.or.th/stks/pub/2021/20210817-glow-mushroom.pdf?utm_source=chatgpt.com)

      กระทรวงศึกษาธิการ รายงานการค้นพบเห็ดเรืองแสงของนักวิจัยมหาวิทยาลัยขอนแก่น

[อ่านประวัติการค้นพบเห็ดเรืองแสงในประเทศไทย](https://www.moe.go.th/%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%A2-%E0%B8%A1%E0%B8%82-%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%9E%E0%B8%9A-%C2%93%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B9%80%E0%B8%A3/?utm_source=chatgpt.com)

     งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ ปี 2025 ความหลากหลาย การกระจายพันธุ์ และวิวัฒนาการของเห็ดเรืองแสง

[อ่านงานวิจัยฉบับเต็ม](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11766655/?utm_source=chatgpt.com)

      กรมวิชาการเกษตร รายงานการศึกษาเห็ดเรืองแสงในประเทศไทย

[อ่านรายงานการวิจัย](https://www.doa.go.th/plan/wp-content/uploads/2021/04/2354.1%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%9E%E0%B8%B4%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B9%8C%E0%B8%94%E0%B8%B5%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%81%E0%B8%AA%E0%B8%87.pdf?utm_source=chatgpt.com)