ผู้อพยพที่น่ากลัวที่สุดในอนาคต อาจไม่ใช่แรงงานต่างด้าว แต่เป็น AI!

ผมเป็นคนหนึ่งที่ชอบฟังคลิปของ Yuval Noah Harari ผู้เขียนหนังสือ Sapiens อยู่แล้ว เพราะเขามักจะมีมุมมองที่ทำให้เราต้องกลับมาคิดอะไรใหม่ๆ อยู่เสมอ

แต่คลิปนี้ผมว่าเขามองเรื่อง AI ได้น่าสนใจมาก โดยเฉพาะการเปรียบเทียบ AI กับสิ่งที่เขาเรียกว่า “ผู้อพยพ AI” (AI Immigrants)

ลองมองกลับมาที่ประเทศไทยของเราก่อนนะครับ

ที่ผ่านมาเรามีการถกเถียงกันเรื่องแรงงานต่างด้าวจากประเทศเพื่อนบ้านอยู่ตลอด ไม่ว่าจะเป็นแรงงานจากเมียนมา กัมพูชา หรือลาว

หลายคนกังวลว่าแรงงานเหล่านี้จะเข้ามาแย่งงานคนไทย กดค่าแรง หรืออาจสร้างปัญหาเรื่องการเข้าเมืองผิดกฎหมาย ความปลอดภัย และภาระในการจัดการของภาครัฐ

แน่นอนว่าแรงงานต่างด้าวจำนวนมากก็เป็นกำลังสำคัญที่ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทย ทั้งในโรงงาน ก่อสร้าง เกษตรกรรม และภาคบริการ หลายธุรกิจขาดแรงงานกลุ่มนี้ไม่ได้ด้วยซ้ำ

แต่ไม่ว่าจะมองด้านไหน เราก็เห็นว่าประเด็นแรงงานข้ามชาติเป็นเรื่องละเอียดอ่อน และเป็นสิ่งที่สังคมไทยให้ความสำคัญไม่น้อย

เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดเฉพาะในประเทศไทยนะครับ สหรัฐอเมริกาและหลายประเทศในยุโรปก็มีความกังวลคล้ายๆ กัน ถึงขั้นสร้างกำแพงชายแดน เพิ่มความเข้มงวดเรื่องวีซ่า หรือออกนโยบายผลักดันผู้อพยพกลับประเทศ

แต่ Harari กลับชวนให้เรามองอีกมุมหนึ่งว่า…

ในขณะที่ทุกประเทศกำลังกลัวมนุษย์ที่เดินข้ามพรมแดนเข้ามาแย่งงาน เรากลับกำลังเปิดประตูต้อนรับผู้อพยพอีกกลุ่มหนึ่งอย่างเต็มใจ โดยแทบไม่ได้คิดเลยว่ามันจะส่งผลกระทบอะไรตามมาบ้าง

ผู้อพยพกลุ่มนั้นก็คือ AI นั่นเองครับ

แล้วทำไม AI ถึงอาจน่ากลัวกว่าผู้อพยพที่เป็นมนุษย์?

Harari ชวนให้คิดในหลายประเด็นที่ผมอยากนำมาเล่าต่อครับ

1. แรงงานต่างด้าวต้องข้ามพรมแดน แต่ AI เดินทางข้ามโลกได้ในพริบตา

แรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านที่ต้องการเข้ามาทำงานในประเทศไทย ต้องผ่านขั้นตอนมากมาย ทั้งการเดินทาง การขออนุญาตทำงาน การตรวจคนเข้าเมือง หรือบางส่วนก็อาจลักลอบเข้ามา

แต่ AI ไม่ต้องผ่านขั้นตอนเหล่านี้เลย

มันสามารถเดินทางจากเซิร์ฟเวอร์ในสหรัฐอเมริกาหรือจีน เข้ามาอยู่ในโทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ สำนักงาน ธนาคาร และโรงงานของเราได้แทบจะทันที

ไม่ต้องมีหนังสือเดินทาง ไม่ต้องขอวีซ่า ไม่ต้องเสียค่าเดินทาง

ที่สำคัญมันไม่ได้เข้ามาทีละสิบหรือร้อยคน แต่อาจเข้ามาให้บริการคนหลายล้านคนพร้อมกันได้

ที่น่าสนใจก็คือ เรามีกฎหมายควบคุมการเข้ามาทำงานของแรงงานต่างชาติอย่างละเอียด แต่สำหรับ AI ซึ่งกำลังเข้ามาทำงานแทนมนุษย์ กติกาหลายเรื่องยังตามเทคโนโลยีไม่ทันเลยด้วยซ้ำ

2. เรากลัวแรงงานต่างด้าวแย่งงาน แต่ AI อาจแย่งงานคนไทยได้มากกว่าที่คิด

ที่ผ่านมาเมื่อพูดถึงแรงงานต่างด้าว หลายคนอาจนึกถึงงานก่อสร้าง โรงงาน ร้านอาหาร หรือภาคเกษตรกรรม

แต่ AI ไม่ได้เข้ามาแข่งขันเฉพาะงานเหล่านี้

มันกำลังเข้ามาทำงานที่ต้องใช้ความรู้และทักษะสูง ซึ่งครั้งหนึ่งเราเคยคิดว่าเป็นงานที่ค่อนข้างมั่นคง

ไม่ว่าจะเป็นนักบัญชี นักข่าว โปรแกรมเมอร์ นักกฎหมาย พนักงานธนาคาร หรือแม้แต่งานบางส่วนในวงการแพทย์

ลองนึกภาพบริษัทแห่งหนึ่งที่เคยใช้พนักงาน 100 คน แต่ในอนาคตใช้เพียง 20-30 คนทำงานร่วมกับ AI ก็อาจสร้างผลงานได้เท่าเดิมหรือมากกว่าเดิม

แน่นอนว่าไม่ได้หมายความว่าทุกอาชีพจะหายไปทั้งหมด เพราะ AI ก็จะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพและสร้างอาชีพใหม่ด้วย

แต่ผมคิดว่าความเปลี่ยนแปลงรอบนี้อาจแตกต่างจากที่เราเคยเจอ

เพราะมันไม่ได้กระทบแค่แรงงานรายได้น้อย แต่รวมถึงชนชั้นกลาง คนจบมหาวิทยาลัย และคนที่เคยเชื่อว่าความรู้ความสามารถจะทำให้ตัวเองมีงานที่มั่นคงตลอดไป

เราอาจกำลังกังวลว่าแรงงานต่างด้าวจะแย่งงานคนไทยไม่กี่ประเภท แต่กลับไม่ได้เตรียมตัวรับมือกับ AI ที่กำลังเข้ามาเปลี่ยนงานแทบทุกประเภท

3. เรากลัวคนต่างชาติเข้ามาเปลี่ยนวัฒนธรรม แต่ AI อาจเปลี่ยนวิธีคิดของคนทั้งประเทศ

อีกเรื่องที่หลายประเทศกังวลเกี่ยวกับผู้อพยพก็คือความแตกต่างทางภาษา ศาสนา วัฒนธรรม และค่านิยม

แต่ Harari มองว่า AI อาจส่งผลกระทบต่อวัฒนธรรมของมนุษย์ได้ลึกซึ้งกว่านั้นมาก

จริงๆ เราเริ่มเห็นตัวอย่างกันแล้วจาก Social Media

ทุกวันนี้อัลกอริทึมมีส่วนกำหนดว่าเราจะเห็นข่าวอะไร ดูคลิปอะไร หรือแม้กระทั่งได้รับข้อมูลแบบไหนซ้ำๆ จนเริ่มเชื่อว่านั่นคือความจริง

เนื้อหาที่สร้างความโกรธ ความกลัว หรือความขัดแย้งมักได้รับความสนใจสูง และระบบที่ต้องการ Engagement ก็อาจยิ่งขยายเนื้อหาเหล่านี้ออกไป

แต่ AI ในอนาคตจะไปไกลกว่านั้นอีก

เด็กบางคนอาจเติบโตขึ้นมาโดยมี AI เป็นเพื่อนสนิท

คนบางคนอาจปรึกษา AI มากกว่าปรึกษาพ่อแม่หรือคนในครอบครัว

บางคนอาจถึงขั้นมี AI เป็นแฟน

ลองคิดดูนะครับว่า ถ้าวันหนึ่งคนรุ่นใหม่ใช้เวลาพูดคุยกับ AI มากกว่ามนุษย์จริงๆ วิธีคิด ความเชื่อ ความสัมพันธ์ และวัฒนธรรมของสังคมจะเปลี่ยนไปมากแค่ไหน

และที่สำคัญ เราอาจไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่าความคิดบางอย่างของเราได้รับอิทธิพลมาจากระบบ AI ที่ใครบางคนเป็นผู้สร้างขึ้น

4. เรื่องที่ผมคิดว่าน่ากังวลที่สุดคือ AI จะจงรักภักดีต่อใคร?

หลายประเทศกังวลว่าผู้อพยพจากต่างชาติจะมีความจงรักภักดีต่อประเทศที่เข้ามาอยู่อาศัยมากน้อยแค่ไหน

แต่ลองถามคำถามเดียวกันกับ AI ดูบ้างครับ

AI ที่คนไทยใช้งานอยู่ทุกวันนี้ ส่วนใหญ่พัฒนาโดยบริษัทจากประเทศไหน?

เราคงทราบกันดีว่าผู้นำด้าน AI ของโลกจำนวนมากอยู่ในสองประเทศหลัก คือสหรัฐอเมริกาและจีน

แล้วถ้าวันหนึ่งระบบเศรษฐกิจไทยพึ่งพา AI จากต่างประเทศมากขึ้นเรื่อยๆ ใครจะเป็นคนกำหนดกติกา?

เราต้องเข้าใจก่อนว่า AI ไม่ได้มีความจงรักภักดีแบบมนุษย์ แต่การทำงานของมันขึ้นอยู่กับผู้พัฒนา ผู้ให้บริการ และกฎหมายที่กำกับดูแลบริษัทเหล่านั้น

สมมติว่าธนาคารไทยใช้ AI จากอเมริกา โรงพยาบาลใช้ AI จากจีน บริษัทไทยใช้ AI จากต่างประเทศในการบริหารธุรกิจ และหน่วยงานภาครัฐก็นำ AI เหล่านี้มาใช้มากขึ้นเรื่อยๆ

วันหนึ่งถ้าประเทศมหาอำนาจเกิดความขัดแย้งกัน หรือมีมาตรการห้ามส่งออกเทคโนโลยีบางประเภท ประเทศไทยจะทำอย่างไร?

เราจะมีอำนาจต่อรองมากน้อยแค่ไหน ถ้าระบบสำคัญหลายอย่างของเราต้องพึ่งพาบริษัทต่างชาติ?

ประเด็นนี้ผมคิดว่าน่ากังวลจริงๆ ครับ

เพราะในอดีตประเทศมหาอำนาจอาจต้องใช้กองทัพเข้ายึดครองดินแดน หรือใช้อำนาจทางเศรษฐกิจในการควบคุมประเทศอื่น

แต่ในอนาคต การควบคุมเทคโนโลยีที่ประเทศอื่นขาดไม่ได้ อาจกลายเป็นเครื่องมือสร้างอำนาจต่อรองที่ทรงพลังมากกว่าที่เราคิด

สิ่งนี้เชื่อมโยงกับแนวคิดที่เรียกว่า Digital Imperialism หรือจักรวรรดินิยมดิจิทัล

ลองคิดเล่นๆ ว่าในอีก 5-10 ปีข้างหน้า หากประเทศไทยต้องพึ่งพา AI จากต่างประเทศในการบริหารระบบการเงิน โรงพยาบาล สนามบิน การขนส่ง หรือโครงสร้างพื้นฐานสำคัญๆ

แล้ววันหนึ่งเกิดความขัดแย้งทางการเมืองระหว่างประเทศขึ้นมา จนผู้ให้บริการถูกสั่งให้หยุดให้บริการหรือจำกัดการเข้าถึงเทคโนโลยีบางอย่าง

ประเทศไทยอาจได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงโดยที่ไม่ต้องมีทหารต่างชาติเข้ามาในประเทศแม้แต่คนเดียว

ผมไม่ได้หมายความว่าจะมีใครกดปุ่มเดียวแล้วทำให้ประเทศไทยหยุดทำงานได้ทั้งหมดนะครับ แต่การพึ่งพาเทคโนโลยีจากภายนอกมากเกินไปย่อมเพิ่มความเสี่ยงด้านความมั่นคงอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

เรื่องนี้ทำให้ผมนึกถึงคำถามสำคัญว่า

ในอนาคต ประเทศที่เป็นเอกราชทางการเมือง แต่ไม่มีความสามารถควบคุมเทคโนโลยีที่ตัวเองต้องพึ่งพา จะยังมีอำนาจตัดสินใจอนาคตของตัวเองได้มากน้อยแค่ไหน?

ส่วนตัวผมไม่ได้คิดว่าเราต้องปิดประเทศหรือเลิกใช้ AI จากต่างชาตินะครับ

ตรงกันข้าม ผมเชื่อว่า AI จะเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่สร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้มหาศาล และประเทศไทยยิ่งต้องเร่งนำมาใช้เพื่อเพิ่มความสามารถในการแข่งขัน

แต่ขณะเดียวกัน เราก็ควรจริงจังกับการพัฒนาบุคลากร AI ของตัวเอง การดูแลข้อมูลของประเทศ การสร้างทางเลือกด้านเทคโนโลยี และการไม่พึ่งพาผู้ให้บริการรายใดรายหนึ่งมากเกินไป

ผมฟัง Harari แล้วก็อดคิดไม่ได้ว่า…

ทุกวันนี้เราอาจใช้เวลาถกเถียงกันมากมายว่าแรงงานต่างด้าวจากประเทศเพื่อนบ้านจะเข้ามาแย่งงานคนไทยหรือสร้างปัญหาอะไรบ้าง

แต่บางทีผู้อพยพที่จะเปลี่ยนประเทศไทยมากที่สุดในอนาคต อาจไม่ได้เดินข้ามชายแดนเข้ามาจากเมียนมา ลาว หรือกัมพูชาเลย

มันอาจเดินทางเข้ามาจากสหรัฐอเมริกาหรือจีน ผ่านอินเทอร์เน็ต และอยู่ในโทรศัพท์มือถือของเราทุกคนไปเรียบร้อยแล้ว

ผมว่าเป็นอีกหนึ่งมุมมองของ Harari ที่น่าคิดมากครับ

เพราะในอนาคต ความได้เปรียบของประเทศต่างๆ อาจไม่ได้วัดกันเพียงว่าใครมีแรงงานมากกว่า ใครมีทรัพยากรมากกว่า หรือใครมีโรงงานมากกว่า

แต่อาจรวมถึงว่า ใครเป็นเจ้าของเทคโนโลยี AI และใครต้องพึ่งพาเทคโนโลยีของคนอื่น

แล้วประเทศไทยของเรา...เตรียมพร้อมมากแค่ไหนในโลกใบใหม่นี้ ?