กฎหมายไทยกำกับเงินบริจาคของมูลนิธิอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เห็นโพสต์ขอรับบริจาคแล้วกดโอนใช้เวลาไม่กี่วินาที แต่ถ้าอยากรู้ว่าองค์กรนำเงินไปใช้จ่ายอย่างไร ผู้บริจาคอาจต้องเริ่มจากการตามหาเอกสารที่ไม่ได้วางอยู่ใต้โพสต์นั้น

ยิ่งเมื่อได้ยินว่ามูลนิธิแห่งหนึ่งตั้งต้นด้วยทุนไม่กี่แสน แต่ต่อมามียอดบริจาคจำนวนมาก ก็อาจสงสัยว่ากฎหมายปล่อยให้รับเงินได้โดยไม่มีใครตรวจสอบหรือไม่

ทุนตั้งต้นกับยอดบริจาคเป็นคนละส่วนกัน กฎหมายกำหนดให้มูลนิธิรายงานบัญชีต่อนายทะเบียน และประชาชนมีสิทธิขอตรวจเอกสารที่นายทะเบียนเก็บไว้ ส่วนรายการเดินบัญชีธนาคารหรือสเตทเมนต์ ไม่ใช่สิ่งเดียวกับงบการเงินประจำปี และไม่ควรเหมารวมว่าประชาชนจะได้เห็นทุกรายการโดยอัตโนมัติ

ช่องว่างที่ควรจับตาจึงอยู่ที่ความสะดวกในการเข้าถึงข้อมูลและรายละเอียดที่เปิดให้ตรวจสอบ เมื่อเทียบกับความรวดเร็วในการระดมเงิน ไม่ใช่ข้อสรุปว่ามูลนิธิทุกแห่งปกปิดบัญชีหรือทำผิดกฎหมาย

ทุนเริ่มต้นไม่ได้เป็นเพดานเงินบริจาค

มูลนิธิคือทรัพย์สินที่จัดสรรไว้เพื่อวัตถุประสงค์สาธารณประโยชน์ โดยไม่ได้มุ่งแบ่งผลประโยชน์กัน และต้องจดทะเบียนเป็นนิติบุคคล ข้อมูลบริการของกรุงเทพมหานครระบุเกณฑ์เงินทุนจดทะเบียนไม่น้อยกว่า 200,000 บาท และกรรมการบริหารอย่างน้อย 3 คน ทั้งนี้ เงื่อนไขทุนอาจต่างตามวัตถุประสงค์และหลักเกณฑ์ที่นายทะเบียนใช้ จึงควรสอบถามพื้นที่ที่จะจดทะเบียน

เงินทุนตอนตั้งเป็นจุดเริ่มต้นขององค์กร ส่วนเงินที่ได้รับภายหลังอาจมาจากผู้บริจาคจำนวนมาก ลองนึกภาพผู้บริจาค 100,000 คน โอนคนละ 1,000 บาท ก็รวมเป็น 100 ล้านบาทได้ ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างทางคณิตศาสตร์ ไม่ใช่ยอดของมูลนิธิใด และยอดรับดังกล่าวก็ไม่ใช่กำไรหรือเงินส่วนตัวของผู้ก่อตั้ง

การจดทะเบียนมูลนิธิไม่ได้แปลว่าทุกกิจกรรมระดมเงินได้รับอนุญาตไปพร้อมกัน รัฐบาลระบุว่า การเปิดรับหรือเชิญชวนบริจาคที่เข้าลักษณะการเรี่ยไรต้องปฏิบัติตามพระราชบัญญัติควบคุมการเรี่ยไร พ.ศ. 2487 รวมถึงขออนุญาตก่อนดำเนินการตามกรณีที่กฎหมายกำหนด ผู้บริจาคจึงขอดูหลักฐานการอนุญาตและรายละเอียดโครงการได้

มูลนิธิต้องส่งอะไรให้รัฐ

กฎกระทรวงว่าด้วยการจดทะเบียนมูลนิธิฯ พ.ศ. 2545 ข้อ 13 กำหนดให้รายงานผลการดำเนินงานต่อนายทะเบียนภายในเดือนมีนาคมของทุกปี พร้อมรายงานกิจการปีที่ผ่านมา บัญชีรายได้รายจ่าย สำเนางบดุลที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตรับรอง และสำเนารายงานการประชุมคณะกรรมการทุกครั้งในปีที่ผ่านมา

เอกสารเหล่านี้ช่วยให้เห็นภาพรวมของเงินและการตัดสินใจ แต่ งบดุลไม่ใช่สเตทเมนต์ งบดุลแสดงฐานะทางการเงิน ณ วันหนึ่ง ส่วนบัญชีรายได้รายจ่ายสรุปการรับและใช้เงินในรอบปี ขณะที่สเตทเมนต์แสดงรายการเคลื่อนไหวของบัญชีธนาคาร จึงตอบคำถามคนละระดับกัน การเห็นยอดรวมในงบเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่บอกว่าเงินโอนไปให้ใครแต่ละครั้ง

มูลนิธิบางแห่งที่ได้รับประกาศเป็นองค์การหรือสถานสาธารณกุศลตามหลักเกณฑ์ภาษี ยังมีหน้าที่ส่งรายงานและเอกสารทางการเงินให้กรมสรรพากรตามเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องด้วย การเป็นมูลนิธิจดทะเบียนกับการมีสิทธิให้ผู้บริจาคนำเงินไปลดหย่อนภาษีจึงเป็นคนละเรื่อง ควรตรวจสอบสถานะก่อนบริจาคหากต้องการใช้สิทธิลดหย่อน

ประชาชนขอดูเอกสารได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 135 เปิดทางให้ผู้ประสงค์ตรวจเอกสารเกี่ยวกับมูลนิธิที่นายทะเบียนเก็บรักษาไว้ ยื่นคำขอตรวจหรือขอสำเนารับรองได้ โดยชำระค่าธรรมเนียมตามที่กำหนด สำนักงานกิจการยุติธรรมแนะนำให้ตรวจสอบผ่านนายทะเบียนมูลนิธิที่สำนักงานเขตหรือที่ว่าการอำเภอ

ก่อนเดินทางควรเตรียมชื่อมูลนิธิและปีเอกสารที่ต้องการ แล้วติดต่อสอบถามนายทะเบียนในพื้นที่ตั้งมูลนิธิว่าเก็บเอกสารใดไว้และต้องยื่นคำขออย่างไร สิทธินี้ครอบคลุมเอกสารที่นายทะเบียนเก็บรักษาไว้ ไม่ได้หมายความว่าสเตทเมนต์ทุกบัญชีหรือหลักฐานจ่ายเงินทุกใบอยู่ในแฟ้มที่ขอดูได้เสมอ

ด้านการตรวจสอบเชิงลึก มาตรา 128 ให้อำนาจนายทะเบียนหรือเจ้าหน้าที่ที่ได้รับมอบหมายเรียกบุคคลที่เกี่ยวข้องมาชี้แจง และสั่งให้ส่งหรือแสดงสมุดบัญชีกับเอกสารเพื่อตรวจสอบได้ หากพบเหตุเข้าหลักเกณฑ์ มาตรา 129 ยังเปิดทางให้นายทะเบียน พนักงานอัยการ หรือผู้มีส่วนได้เสียร้องขอให้ศาลถอดถอนกรรมการ

สำหรับผู้บริจาค วิธีเริ่มต้นคือดูชื่อบัญชีผู้รับให้ตรงกับองค์กร ขอรายงานผลโครงการและบัญชีรายรับรายจ่าย ตรวจสอบใบอนุญาตเมื่อเข้าข่ายเรี่ยไร และเก็บหลักฐานการโอนไว้ หากพบข้อมูลขัดกันหรือมีเหตุสงสัย ควรส่งรายละเอียดและหลักฐานให้นายทะเบียนหรือตำรวจตรวจสอบ แทนการตัดสินจากยอดเงินหรือการไม่มีสเตทเมนต์บนหน้าเพจเพียงอย่างเดียว

มูลนิธิอาจเริ่มจากเงินไม่มากและได้รับความไว้วางใจจนระดมทุนได้มาก การมีเอกสารให้ตรวจและอธิบายได้ว่าเงินไปถึงงานใดจึงสำคัญพอ ๆ กับการบอกว่าระดมทุนได้เท่าไร