คู่รักไม่จดทะเบียนสมรสจะแบ่งทรัพย์สินอย่างไรเมื่อฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บ้านหนึ่งหลัง รถหนึ่งคัน และเงินเก็บที่ช่วยกันสะสมมาหลายปี อาจทำให้คู่รักรู้สึกว่าทุกอย่างเป็นของครอบครัวเดียวกัน แต่ถ้าวันหนึ่งฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเสียชีวิตกะทันหัน คนที่ยังอยู่จะต้องตอบคำถามที่ยากในเวลาที่กำลังเสียใจว่า ทรัพย์สินเหล่านี้เป็นของใคร และใครมีสิทธิรับต่อ

คำถามนี้สำคัญเป็นพิเศษสำหรับคู่ที่จัดงานแต่ง ใช้ชีวิตด้วยกัน หรือมีลูกด้วยกัน แต่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส เพราะความสัมพันธ์ในชีวิตประจำวันกับสถานะตามกฎหมายมรดกอาจให้ผลต่างกัน

คำตอบคือ ต้องแยกส่วนที่เป็นกรรมสิทธิ์ของคนที่ยังมีชีวิตออกมาก่อน หากพิสูจน์ได้ว่าทรัพย์ชิ้นนั้นเป็นของร่วมกัน ส่วนของผู้รอดชีวิตยังเป็นของเขา ส่วนที่เป็นของผู้เสียชีวิตจึงเข้าสู่กองมรดก โดยคู่รักที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรสโดยอัตโนมัติ แต่อาจได้รับตามพินัยกรรมที่มีผลใช้ได้

อยู่ด้วยกันนาน ไม่ได้ทำให้เป็นสินสมรสโดยอัตโนมัติ

สำนักงานกิจการยุติธรรมอธิบายว่า การอยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนไม่ได้ทำให้เกิดสถานะคู่สมรสตามกฎหมาย แม้จะใช้ชีวิตร่วมกันมานาน ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างนั้นจึงไม่ได้เป็นสินสมรสตามกฎหมายเพียงเพราะเป็นคู่รักกัน

แต่ไม่ได้แปลว่าคนที่ไม่มีชื่อในเอกสารจะหมดสิทธิเสมอไป หากมีข้อเท็จจริงว่าทั้งสองช่วยกันทำมาหาได้หรือมีเจตนาเป็นเจ้าของร่วมกัน ก็อาจเรียกร้องให้พิจารณาว่าทรัพย์นั้นเป็นกรรมสิทธิ์รวมได้ ต้องดูหลักฐานและรายละเอียดของทรัพย์แต่ละชิ้น สัดส่วนจึงไม่จำเป็นต้องลงเอยครึ่งต่อครึ่งในทุกกรณี

ลองสมมติว่าบ้านมีมูลค่า 2 ล้านบาท และพิสูจน์หรือยอมรับกันได้ว่าทั้งคู่เป็นเจ้าของคนละครึ่ง ส่วน 1 ล้านบาทเป็นของผู้ที่ยังมีชีวิต ส่วนอีก 1 ล้านบาทเป็นส่วนของผู้เสียชีวิตที่เข้าสู่กองมรดก ตัวอย่างนี้ยังไม่รวมภาระหนี้ ค่าใช้จ่าย หรือข้อเท็จจริงอื่นที่อาจมีผลต่อการจัดการทรัพย์

หากบ้านเป็นชื่อผู้เสียชีวิตเพียงคนเดียว ฝ่ายที่ยังอยู่ควรรวบรวมหลักฐานว่าตนมีส่วนเป็นเจ้าของอย่างไร เช่น เงินดาวน์ เงินผ่อน การตกลงซื้อร่วมกัน หรือพยานที่รู้เห็น การมีชื่อคนเดียวในเอกสารเป็นเรื่องสำคัญในทางปฏิบัติ แต่ข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์อาจต้องใช้หลักฐานเพิ่มเติมและให้ศาลวินิจฉัย

ส่วนของผู้ตายจะไปถึงใครบ้าง

ถ้ามีพินัยกรรมที่มีผลใช้ได้ ผู้เสียชีวิตอาจกำหนดให้คู่รักได้รับทรัพย์ส่วนของตนตามที่ระบุไว้ แต่พินัยกรรมยกให้ได้เฉพาะสิทธิหรือทรัพย์ที่เป็นของผู้ทำพินัยกรรม ไม่ใช่ส่วนที่เป็นของอีกฝ่ายอยู่แล้ว

ถ้าไม่มีพินัยกรรม หรือพินัยกรรมไม่ได้จัดการทรัพย์บางส่วน มรดกส่วนนั้นจะตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมตามกฎหมาย เช่น บุตร บิดามารดา หรือญาติในลำดับที่มีสิทธิ และคู่สมรสที่จดทะเบียนหากมี โดยต้องพิจารณาว่าใครบ้างยังมีชีวิตและมีสิทธิในกรณีนั้น คู่รักที่ไม่ได้จดทะเบียนจะไม่ได้รับส่วนแบ่งในฐานะคู่สมรสเพียงเพราะอยู่กินกัน

สำหรับลูก สิทธิรับมรดกเป็นเรื่องแยกจากการจดทะเบียนสมรสของพ่อแม่ บุตรอาจมีสิทธิเป็นทายาทได้ตามสถานะและเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด รวมถึงกรณีบุตรนอกสมรสที่บิดารับรองแล้ว จึงควรตรวจข้อเท็จจริงและหลักฐานของแต่ละครอบครัว

ถ้ามีข้อโต้แย้ง ควรเริ่มจากหลักฐาน

เก็บสัญญาซื้อขาย โฉนด รายการโอนเงิน ใบเสร็จ ค่างวด หลักฐานการลงทุน ข้อตกลง และข้อความที่สะท้อนเจตนาของทั้งคู่ รวมถึงรายชื่อคนที่รู้เห็นการช่วยกันสร้างทรัพย์ หลักฐานเหล่านี้ช่วยให้แยกได้ว่าเงินที่จ่ายเป็นการร่วมซื้อ เป็นเงินให้ยืม หรือเป็นค่าใช้จ่ายลักษณะอื่น

สำนักงานอัยการยกตัวอย่างว่า คู่ที่ไม่ได้จดทะเบียนซึ่งเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์รวมในทรัพย์ที่ยังไม่ได้แบ่ง อาจเป็นผู้มีส่วนได้เสียที่ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้ แม้ไม่ใช่ทายาท ทั้งนี้ การเป็นผู้จัดการมรดกไม่ได้ทำให้เป็นเจ้าของมรดกทั้งหมด สิทธิในทรัพย์ยังต้องพิจารณาแยกกัน

คุยและจัดการไว้ตั้งแต่ยังพร้อม

คู่รักอาจตรวจเอกสารว่าทรัพย์แต่ละชิ้นเป็นชื่อใคร บันทึกข้อตกลงเรื่องสัดส่วนความเป็นเจ้าของ และปรึกษาสำนักงานที่ดินเมื่อประสงค์จะจดทะเบียนกรรมสิทธิ์รวมในอสังหาริมทรัพย์ รวมถึงตรวจเงื่อนไขหนี้และค่าใช้จ่ายก่อนดำเนินการ

อีกทางหนึ่งคือทำพินัยกรรมให้ถูกแบบตามกฎหมาย ระบุทรัพย์และผู้รับให้ชัดเจน แล้วทบทวนเมื่อทรัพย์สินหรือสถานการณ์ครอบครัวเปลี่ยน หากต้องการสิทธิในฐานะคู่สมรสตามกฎหมาย อาจพิจารณาจดทะเบียนสมรสเมื่อทั้งคู่มีคุณสมบัติและประสงค์จะทำ แต่การจดทะเบียนภายหลังก็ไม่ได้เปลี่ยนทรัพย์ทุกชิ้นที่มีอยู่ก่อนให้เป็นสินสมรสโดยอัตโนมัติ

หากมีการเสียชีวิตแล้วและเริ่มมีข้อโต้แย้ง ควรนำเอกสารไปปรึกษาทนายความหรือสำนักงานอัยการคุ้มครองสิทธิฯ โดยเร็ว เพื่อประเมินสิทธิและระยะเวลาที่เกี่ยวข้อง การแยกให้ชัดว่าอะไรเป็นส่วนของตน และอะไรเป็นมรดกของผู้ตาย จะช่วยให้พูดคุยกับทายาทบนข้อมูลเดียวกันได้ง่ายขึ้น