10 จังหวัดกับหลักฐานเมืองเก่าแก่ในประเทศไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเดินผ่านซากกำแพงเมืองหรือเห็นโบราณวัตถุในพิพิธภัณฑ์ หลายคนอาจนึกสงสัยว่าจังหวัดที่เรายืนอยู่มีอายุกี่ปี และถ้าจัดอันดับทั่วประเทศ จังหวัดไหนจะเก่าแก่ที่สุด?

คำถามนี้ต้องแยกกันก่อนระหว่าง อายุของเมืองโบราณ กับ อายุของจังหวัดในฐานะหน่วยปกครอง เพราะสองอย่างไม่ได้เริ่มพร้อมกัน เมืองบางแห่งมีผู้คนอยู่นานก่อนจะเกิดระบบจังหวัด และขอบเขตเมืองในอดีตก็ไม่ได้ตรงกับแผนที่จังหวัดทุกวันนี้

คำตอบที่หลักฐานรองรับคือ ยังจัดอันดับ 10 จังหวัดที่ก่อตั้งเก่าแก่ที่สุดอย่างน่าเชื่อถือไม่ได้ แต่มีจังหวัดจำนวนมากที่พบร่องรอยเมืองโบราณอายุนับพันปี ตัวอย่างหนึ่งคือนครปฐม ซึ่งมีหลักฐานเมืองสมัยทวารวดีราวพุทธศตวรรษที่ 11–16 ขณะที่เมืองอู่ทองในสุพรรณบุรีก็มีหลักฐานการตั้งถิ่นฐานเก่าแก่ โดยนักวิชาการเสนออายุเริ่มต้นต่างกัน

10 จังหวัดที่มีเมืองโบราณเป็นหลักฐาน

รายชื่อต่อไปนี้เป็นตัวอย่างจังหวัดที่มีแหล่งเมืองเก่า ไม่ได้เรียงจากเก่าไปใหม่ และไม่ได้หมายความว่าจังหวัดเหล่านี้มีอายุเท่ากับแหล่งโบราณคดีในพื้นที่

1. นครปฐม — เมืองโบราณนครปฐม
พื้นที่นี้เป็นศูนย์กลางสำคัญแห่งหนึ่งในสมัยทวารวดี มีร่องรอยโบราณสถานและโบราณวัตถุทางพุทธศาสนา สภาพภูมิประเทศในอดีตยังต่างจากปัจจุบัน เพราะบริเวณเมืองเคยอยู่ใกล้ชายฝั่งทะเลมากกว่าทุกวันนี้

2. สุพรรณบุรี — เมืองโบราณอู่ทอง
อู่ทองมีหลักฐานชุมชนก่อนประวัติศาสตร์และพัฒนาการต่อมาในสมัยประวัติศาสตร์ตอนต้น งานศึกษาที่มหาวิทยาลัยศิลปากรเผยแพร่ยกข้อเสนอต่างกันเกี่ยวกับอายุเริ่มต้นของชุมชน จึงไม่ควรหยิบตัวเลขหนึ่งมาใช้เป็นปีก่อตั้งจังหวัด

3. เพชรบูรณ์ — เมืองโบราณศรีเทพ
ศรีเทพมีทั้งหลักฐานก่อนประวัติศาสตร์และหลักฐานเมืองในสมัยทวารวดี ต่อมาพบอิทธิพลวัฒนธรรมเขมรด้วย ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าไม่พบหลักฐานการอยู่อาศัยในชั้นดินหลังพุทธศตวรรษที่ 19 ซึ่งแสดงให้เห็นว่าเมืองโบราณไม่ได้มีผู้คนอาศัยต่อเนื่องในรูปเดิมเสมอไป

4. ราชบุรี — เมืองโบราณคูบัว
คูบัวเป็นอีกเมืองหนึ่งที่มีหลักฐานสมัยทวารวดี ร่องรอยโบราณสถานช่วยให้เห็นว่าบริเวณลุ่มน้ำทางตะวันตกของภาคกลางเคยเป็นพื้นที่ตั้งชุมชนและศูนย์กลางทางศาสนา

5. ลพบุรี — เมืองละโว้
ชื่อเมืองละโว้ปรากฏในการศึกษาประวัติศาสตร์เมืองโบราณสมัยทวารวดี พื้นที่ลพบุรียังมีโบราณสถานจากหลายช่วงเวลา จึงต้องดูเป็นรายแห่งว่าหลักฐานชิ้นใดอยู่ในยุคใด

6. ปราจีนบุรี — เมืองโบราณศรีมโหสถ
เมืองโบราณแห่งนี้อยู่ในกลุ่มเมืองสมัยทวารวดีที่พบทางฝั่งตะวันออกของที่ราบภาคกลาง การศึกษาภูมิประเทศยังช่วยอธิบายความสัมพันธ์ของเมืองโบราณกับเส้นทางน้ำในอดีต

7. ลำพูน — เมืองหริภุญชัย
หริภุญชัยเป็นเมืองเก่าสำคัญทางภาคเหนือ และเป็นหนึ่งในชื่อเมืองที่ปรากฏในงานศึกษาเกี่ยวกับเมืองสมัยทวารวดี แสดงให้เห็นว่าเครือข่ายวัฒนธรรมในช่วงเวลานั้นไม่ได้อยู่เฉพาะภาคกลาง

8. กาฬสินธุ์ — เมืองฟ้าแดดสงยาง
เมืองโบราณแห่งนี้เป็นหนึ่งในแหล่งสำคัญที่นักวิชาการใช้ศึกษาชุมชนสมัยทวารวดีในภาคอีสาน หลักฐานจากพื้นที่ช่วยให้มองเห็นเรื่องราวของชุมชนโบราณนอกลุ่มเจ้าพระยา

9. นครสวรรค์ — เมืองโบราณจันเสน
จันเสนเป็นอีกชื่อที่ปรากฏในกลุ่มเมืองโบราณสมัยทวารวดี การพบหลักฐานชุมชนในพื้นที่จังหวัดนครสวรรค์บอกเล่าประวัติศาสตร์ของพื้นที่ได้ แต่ยังใช้แทนวันตั้งจังหวัดไม่ได้

10. สุราษฎร์ธานี — เมืองไชยา
ไชยาเป็นเมืองโบราณทางภาคใต้ที่ปรากฏในงานศึกษาประวัติศาสตร์เมืองเก่า หลักฐานในพื้นที่สะท้อนว่าประวัติศาสตร์ชุมชนเมืองบนคาบสมุทรมีเรื่องราวของตัวเองและควรศึกษาแยกตามช่วงเวลา

แล้ววันตั้งจังหวัดนับจากตรงไหน?

งานศึกษาพัฒนาการบริหารราชการส่วนภูมิภาคอธิบายว่า เดิมมีการปกครองหัวเมือง ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 มีการจัดมณฑลเทศาภิบาลซึ่งประกอบด้วยเมือง ก่อนจะเปลี่ยนมาใช้ชื่อจังหวัด และภายหลังยกเลิกระบบมณฑล การบริหารส่วนภูมิภาคจึงจัดเป็นจังหวัดและอำเภอ

ตัวอย่างอยุธยาช่วยให้เห็นภาพชัดขึ้น เว็บไซต์ข้อมูลของจังหวัดระบุว่าในปี พ.ศ. 2438 มีการตั้งมณฑลกรุงเก่า ซึ่งรวมอยุธยาและหัวเมืองอื่นไว้ด้วย เรื่องราวของเมืองอยุธยาจึงเก่าแก่กว่าการจัดหน่วยปกครองในยุคนั้นมาก แต่จะนำปีของเมืองไปเรียงเป็นอายุจังหวัดโดยตรงไม่ได้

หากอยากเปรียบเทียบว่าเมืองใดเก่ากว่ากัน ต้องกำหนดก่อนว่าจะนับหลักฐานชุมชนยุคแรก เมืองที่มีคูน้ำคันดิน หรือเมืองที่มีชื่อในเอกสาร แล้วใช้หลักฐานแบบเดียวกันเทียบทุกพื้นที่ รายชื่อทั้งสิบจึงชวนให้เดินทางไปดูประวัติศาสตร์แต่ละแห่งได้ โดยไม่ต้องรีบตัดสินว่าใครเป็นอันดับหนึ่ง