ถ้ำที่ยาวที่สุดและลึกที่สุดในประเทศไทยที่สำรวจพบอยู่ที่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ทางเข้าถ้ำบางแห่งดูเหมือนเป็นเพียงช่องมืดใต้ภูเขา แต่เมื่อเดินลึกเข้าไป ทางเดินอาจแตกแขนง เชื่อมถึงกัน หรือทอดลงไปต่างระดับจนมองไม่เห็นปลายทาง ขนาดของถ้ำจึงบอกไม่ได้จากความกว้างของปากถ้ำเพียงอย่างเดียว

นักสำรวจใช้เกณฑ์คนละแบบในการเปรียบเทียบ ความยาวนับจากระยะทางของทางเดินที่สำรวจและทำแผนที่ ส่วนความลึกดูผลต่างระดับในแนวดิ่งระหว่างจุดสูงสุดกับจุดต่ำสุดที่สำรวจพบ ถ้ำยาวที่สุดจึงไม่จำเป็นต้องเป็นถ้ำลึกที่สุด

ฐานข้อมูล Caves & Caving in Thailand ซึ่งรวบรวมผลสำรวจถึงวันที่ 7 ตุลาคม 2569 ระบุว่า ระบบถ้ำลม–ถ้ำน้ำ จังหวัดเชียงใหม่ ยาวที่สุดที่ 13,811 เมตร ส่วน ถ้ำผาผึ้ง จังหวัดน่าน ลึกที่สุด โดยมีผลต่างระดับ 478 เมตร ตัวเลขทั้งคู่เป็นสถิติจากส่วนที่สำรวจและบันทึกแล้ว จึงอาจเปลี่ยนได้เมื่อมีการสำรวจเพิ่มเติม

ถ้ำที่ยาวที่สุด: ระบบถ้ำลม–ถ้ำน้ำ

ระบบถ้ำแห่งนี้อยู่บริเวณใกล้บ้านเมืองนะ จังหวัดเชียงใหม่ ใกล้ชายแดนเมียนมา ชื่อภาษาอังกฤษในฐานข้อมูลคือ Tham Lom–Tham Nam System ระยะ 13,811 เมตร หรือประมาณ 13.8 กิโลเมตร เป็นความยาวรวมของทางเดินที่สำรวจในระบบถ้ำ ไม่ได้หมายความว่ามีอุโมงค์ตรงเส้นเดียวให้เดินตลอดระยะนั้น

รายงานคณะสำรวจ SpeleoDAO ปี 2563 แสดงแผนที่ระบบถ้ำที่เชื่อมทางเข้าหลายแห่งเข้าด้วยกัน และบันทึกความยาวในเวลานั้น 13,541 เมตร ต่อมาฐานข้อมูลฉบับปี 2569 เพิ่มตัวเลขเป็น 13,811 เมตรจากข้อมูลการสำรวจที่ใหม่กว่า

ถ้ำพระวังแดง จังหวัดพิษณุโลก ตามมาใกล้มากที่ 13,789 เมตร ต่างกันเพียง 22 เมตร ข้อมูลเก่าที่ระบุว่าพระวังแดงยาวที่สุดจึงมีที่มา: ตารางฉบับเดือนมีนาคม 2568 ยังจัดพระวังแดงไว้เป็นอันดับหนึ่ง ก่อนที่ข้อมูลของระบบถ้ำลม–ถ้ำน้ำจะเพิ่มขึ้นในฉบับหลัง

ถ้ำที่ลึกที่สุด: ถ้ำผาผึ้ง

ถ้ำผาผึ้งอยู่ในจังหวัดน่าน บริเวณเส้นทางไปหมู่บ้านมณีพฤกษ์ ฐานข้อมูลระบุผลต่างระดับแนวดิ่ง 478 เมตร จากการสำรวจของ Shepton Mallet Caving Club ระหว่างปี 2548–2566 ส่วนอันดับสองคือถ้ำถาก จังหวัดเชียงใหม่ มีผลต่างระดับ 314 เมตร ห่างกัน 164 เมตร

ตัวเลข 478 เมตรไม่ใช่ความยาวทางเดินทั้งหมด และไม่ได้แปลว่าถ้ำเป็นหลุมดิ่งตรงลงไป 478 เมตรตลอดทาง ภายในถ้ำอาจมีทั้งช่วงลาด ทางเดิน และแนวดิ่งประกอบกัน ข้อมูลท่องเที่ยวของรัฐอธิบายบริเวณต้นถ้ำผาผึ้งว่ามีโถงขนาดใหญ่และหินย้อย ส่วนสถิติความลึกมาจากงานสำรวจที่ครอบคลุมพื้นที่ลึกลงไป

วิธีวัดทั้งสองแบบทำให้เห็นภาพคนละด้าน ระบบถ้ำลม–ถ้ำน้ำมีทางเดินที่สำรวจรวมกันยาวมาก ขณะที่ถ้ำผาผึ้งมีช่วงระดับสูงสุดถึงต่ำสุดต่างกันมากที่สุดในรายการ การนำตัวเลขความยาวไปเทียบกับความลึกโดยตรงจึงตอบไม่ได้ว่าถ้ำไหนมีขนาดใหญ่กว่า

สำหรับคนที่อยากเที่ยวถ้ำ ควรตรวจสอบการเปิดพื้นที่และติดต่อเจ้าหน้าที่หรือคนนำทางในท้องถิ่นก่อนเสมอ โดยเฉพาะช่วงฝนตก เพราะน้ำอาจเพิ่มระดับเร็ว และบางช่วงเป็นพื้นที่สำรวจที่ต้องใช้อุปกรณ์กับทักษะเฉพาะ

สถิติล่าสุดจึงแยกเป็นสองแห่งชัดเจน: เชียงใหม่ครองอันดับความยาวของระบบถ้ำที่สำรวจแล้ว ส่วนน่านครองอันดับผลต่างระดับแนวดิ่ง ตัวเลขเหล่านี้บอกขอบเขตความรู้จากการสำรวจ ณ วันที่บันทึก ไม่ใช่ขนาดสุดท้ายของถ้ำใต้ภูเขา