สงครามโลกครั้งที่ 1 เริ่มต้นขึ้นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เช้าวันหนึ่งในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1914 รถยนต์เปิดประทุนคันหนึ่งแล่นผ่านถนนในเมืองซาราเยโว ผู้คนยืนดูขบวนของรัชทายาทแห่งจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี ไม่มีใครบนถนนสายนั้นรู้ว่าอีกไม่กี่สัปดาห์ต่อมา หลายประเทศในยุโรปจะประกาศสงครามต่อกัน

เวลาพูดถึงสงครามโลกครั้งที่ 1 เรามักได้ยินชื่อประเทศใหญ่ ๆ และภาพสนามรบที่เต็มไปด้วยทหาร แต่ก่อนสงครามจะขยายวง จุดเริ่มต้นอยู่ที่ความขัดแย้งในคาบสมุทรบอลข่าน ซึ่งสะสมมานานและเชื่อมโยงกับผลประโยชน์ของมหาอำนาจหลายฝ่าย

เหตุการณ์ที่จุดชนวนวิกฤตคือการลอบสังหารอาร์ชดยุกฟรันซ์ แฟร์ดินันด์ รัชทายาทแห่งออสเตรีย-ฮังการี และโซฟี พระชายา เมื่อวันที่ 28 มิถุนายน ค.ศ. 1914 หลังจากนั้น การยื่นคำขาด การตัดสินใจของรัฐบาล และการระดมพลของประเทศต่าง ๆ ทำให้วิกฤตขยายเป็นสงคราม

เกิดอะไรขึ้นที่ซาราเยโว

ซาราเยโวอยู่ในบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา ซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของออสเตรีย-ฮังการี ดินแดนแห่งนี้มีกลุ่มคนหลายเชื้อชาติ และมีกระแสชาตินิยมในหมู่ชาวสลาฟใต้ บางกลุ่มต้องการให้ดินแดนหลุดพ้นจากการปกครองของจักรวรรดิ

ผู้ลงมือลอบสังหารคือ กัฟรีโล ปรินซีป ชายหนุ่มชาวบอสเนียเชื้อสายเซิร์บ เขาเป็นหนึ่งในกลุ่มผู้สมคบคิดที่ต่อต้านการปกครองของออสเตรีย-ฮังการี เหตุโจมตีทำให้ฟรันซ์ แฟร์ดินันด์และโซฟีเสียชีวิต

รัฐบาลออสเตรีย-ฮังการีมองว่าเซอร์เบียมีส่วนเกี่ยวข้องกับเครือข่ายชาตินิยมที่เป็นภัยต่อจักรวรรดิ แต่การมีผู้เกี่ยวข้องจากเซอร์เบียไม่ได้เท่ากับการพิสูจน์ว่ารัฐบาลเซอร์เบียสั่งลอบสังหารโดยตรง ประเด็นความรับผิดชอบยังเป็นเรื่องที่นักประวัติศาสตร์ถกเถียงกัน

หนึ่งเดือนระหว่างการลอบสังหารกับสงคราม

หลังได้รับการสนับสนุนจากเยอรมนี ออสเตรีย-ฮังการีส่งคำขาดถึงเซอร์เบียในวันที่ 23 กรกฎาคม โดยให้เวลาตอบ 48 ชั่วโมง ข้อเรียกร้องมีทั้งการปราบปรามความเคลื่อนไหวต่อต้านจักรวรรดิ และการให้เจ้าหน้าที่ออสเตรีย-ฮังการีมีส่วนร่วมในกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับการสอบสวน

เซอร์เบียยอมรับข้อเรียกร้องส่วนใหญ่ แต่ไม่ยอมรับทุกข้อโดยไม่มีเงื่อนไข ออสเตรีย-ฮังการีเห็นว่าคำตอบไม่เพียงพอ และประกาศสงครามกับเซอร์เบียในวันที่ 28 กรกฎาคม ค.ศ. 1914 ซึ่งมักใช้เป็นวันเริ่มต้นสงครามโลกครั้งที่ 1

ความขัดแย้งไม่ได้หยุดอยู่ระหว่างสองประเทศ รัสเซียสนับสนุนเซอร์เบียและเริ่มระดมพล เยอรมนีซึ่งเป็นพันธมิตรกับออสเตรีย-ฮังการีประกาศสงครามกับรัสเซียในวันที่ 1 สิงหาคม และประกาศสงครามกับฝรั่งเศสในวันที่ 3 สิงหาคม

เมื่อเยอรมนียกทัพเข้าเบลเยียมซึ่งเป็นประเทศเป็นกลาง อังกฤษประกาศสงครามกับเยอรมนีในวันที่ 4 สิงหาคม ภายในเวลาเพียงไม่กี่วัน ความขัดแย้งในบอลข่านจึงขยายเป็นสงครามระหว่างมหาอำนาจยุโรป ก่อนจะดึงประเทศและดินแดนอื่นเข้าสู่สงครามในเวลาต่อมา

ทำไมการลอบสังหารครั้งเดียวจึงลุกลามได้

ก่อนปี 1914 มหาอำนาจยุโรปแข่งขันกันทั้งด้านอิทธิพล อาณานิคมและกำลังทหาร ออสเตรีย-ฮังการีกับรัสเซียต่างต้องการอิทธิพลในบอลข่าน ส่วนเยอรมนีกับอังกฤษแข่งขันกันทางทะเล ฝรั่งเศสก็ยังมีความขัดแย้งกับเยอรมนีจากสงครามครั้งก่อน

ประเทศเหล่านี้มีข้อตกลงและความสัมพันธ์ด้านความมั่นคงที่เชื่อมโยงกันอยู่ การตัดสินใจระดมพลจึงทำให้ฝ่ายตรงข้ามหวาดระแวงและเร่งตอบโต้ แผนสงครามที่เตรียมไว้ล่วงหน้าช่วยเพิ่มแรงกดดันให้ผู้นำตัดสินใจเร็วขึ้น

ถึงอย่างนั้น พันธมิตรไม่ได้ทำให้ทุกประเทศต้องเข้าสงครามโดยอัตโนมัติ อังกฤษไม่ได้มีสนธิสัญญาที่บังคับให้เข้าร่วมรบเคียงข้างฝรั่งเศสในทันที การกระทำของรัฐบาลแต่ละประเทศในช่วงวิกฤตจึงมีส่วนสำคัญต่อการขยายตัวของสงครามด้วย

การลอบสังหารที่ซาราเยโวเป็นชนวนของวิกฤต ส่วนสงครามเริ่มขึ้นเมื่อออสเตรีย-ฮังการีประกาศสงครามกับเซอร์เบีย จากนั้นความขัดแย้งเดิม การสนับสนุนพันธมิตร การระดมพล และการตัดสินใจของผู้นำแต่ละประเทศร่วมกันทำให้สงครามขยายวงออกไป