ทำไมคนไทยแต่ละภาคจึงพูดสำเนียงต่างกัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คนจากต่างจังหวัดมานั่งคุยกัน แค่พูดไม่กี่ประโยค บางครั้งก็พอเดาได้ว่าใครเติบโตแถวไหน แม้จะใช้คำภาษาไทยเหมือนกัน น้ำเสียงและจังหวะที่ได้ยินก็อาจต่างกันไป

บางคำฟังแล้วเข้าใจทันที บางคำต้องถามความหมายเพิ่ม ความต่างเหล่านี้เกิดขึ้นได้อย่างไร ทั้งที่ทุกวันนี้เราเรียนหนังสือและติดต่อกันได้ทั่วประเทศ?

คำตอบอยู่ที่ประวัติของชุมชนและการถ่ายทอดภาษาจากคนรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง ผู้คนแต่ละพื้นที่เคยมีเส้นทางเดินทาง เพื่อนบ้าน และความสัมพันธ์กับชุมชนอื่นต่างกัน ภาษาในแต่ละถิ่นจึงค่อย ๆ เปลี่ยนไปตามวิธีพูดที่คนรอบตัวใช้และส่งต่อกันมา

เด็กไม่ได้เกิดมาพร้อมสำเนียงประจำจังหวัด แต่เรียนรู้เสียงจากคนที่พูดด้วยเป็นประจำ เช่น พ่อแม่ ปู่ย่า เพื่อน และคนในชุมชน เมื่อได้ยินรูปแบบเสียงเดิมซ้ำ ๆ ก็พูดตามจนเป็นธรรมชาติ พอโตขึ้นอาจปรับวิธีพูดตามโรงเรียน ที่ทำงาน หรือกลุ่มเพื่อนได้อีก

สำเนียงกับภาษาถิ่นเกี่ยวข้องกัน แต่ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว สำเนียงเน้นลักษณะการออกเสียง เช่น เสียงสระ วรรณยุกต์ และท่วงทำนอง ส่วนภาษาถิ่นอาจต่างกันทั้งเสียง คำศัพท์ และบางส่วนของรูปประโยค

ตัวอย่างที่พอคุ้นหูกันคือคำว่า “กินข้าวแล้วหรือยัง” ในภาษาไทยมาตรฐาน ขณะที่ภาษาอีสานบางพื้นที่อาจพูดว่า “กินข้าวแล้วบ่” คำว่า “บ่” ในตัวอย่างนี้ทำหน้าที่ช่วยถาม ส่วนคำเมืองทางเหนือบางพื้นที่ใช้ “ลำ” ในความหมายว่าอร่อย คำเหล่านี้เป็นตัวอย่างของคำศัพท์ด้วย ไม่ได้ต่างกันเฉพาะน้ำเสียง

ภูเขา แม่น้ำ และระยะทางมีส่วนอย่างไร

ในอดีต การเดินทางข้ามพื้นที่ใช้เวลาและแรงงานมากกว่าทุกวันนี้ ชุมชนที่ติดต่อกันบ่อยย่อมมีโอกาสรับคำและวิธีออกเสียงจากกัน ส่วนชุมชนที่พบกันน้อยอาจเกิดการเปลี่ยนแปลงทางภาษาไปคนละทาง ความต่างจึงค่อย ๆ สะสมผ่านเวลาหลายชั่วคน

ภูมิประเทศไม่ได้กำหนดสำเนียงด้วยตัวเอง เพราะแม่น้ำบางสายเป็นเส้นทางเชื่อมผู้คน การค้าขาย การย้ายถิ่น และการแต่งงานระหว่างชุมชนก็ทำให้ภาษาเดินทางไปกับคนได้เหมือนกัน

แต่ละพื้นที่ยังมีประวัติการตั้งถิ่นฐานและการติดต่อกับกลุ่มผู้พูดภาษาอื่นต่างกัน ภาษาคำเมืองมีความสัมพันธ์กับประวัติศาสตร์ล้านนา ภาษาอีสานหลายถิ่นใกล้ชิดกับภาษาลาว ส่วนภาคใต้ก็มีความหลากหลายของภาษาและผู้คนจากประวัติการติดต่อในคาบสมุทร รายละเอียดของแต่ละพื้นที่ซับซ้อนกว่าการบอกว่าแต่ละภาคพูดภาษาเดียวกันทั้งหมด

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยอธิบายภาพรวมภาษาถิ่นหลักไว้ 4 กลุ่ม คือ เหนือ กลาง อีสาน และใต้ พร้อมระบุว่าภายในแต่ละกลุ่มยังแปรได้ถึงระดับจังหวัด อำเภอ หรือตำบล งานทบทวนการศึกษาภาษาไทยถิ่นใต้ก็พบความต่างของระบบวรรณยุกต์และพื้นที่รอยต่อระหว่างภาคกลางกับภาคใต้ด้วย

แผนที่ภาคจึงช่วยให้เห็นภาพกว้าง แต่เส้นเขตจังหวัดไม่ได้เป็นกำแพงแบ่งเสียงพูด คนในจังหวัดเดียวกันอาจพูดไม่เหมือนกัน และคนต่างจังหวัดที่อยู่ใกล้กันอาจพูดคล้ายกันได้ อีกทั้งยังมีผู้พูดภาษาอื่นในประเทศไทย เช่น มลายูถิ่นปาตานี เขมร และกูย ซึ่งไม่ควรถูกรวมว่าเป็นเพียงสำเนียงของภาษาไทยทั้งหมด

แล้วทำไมบางคนพูดได้หลายแบบ?

คนจำนวนมากปรับภาษาให้เข้ากับคนที่คุยด้วยได้ เช่น ใช้คำถิ่นกับครอบครัว แล้วใช้ภาษาไทยมาตรฐานในการประชุมหรือคุยกับคนต่างพื้นที่ บางคนยังมีเค้าสำเนียงบ้านเกิดอยู่ บางคนปรับได้จนฟังแทบไม่ออก ทั้งหมดขึ้นอยู่กับประสบการณ์และสภาพแวดล้อมของแต่ละคน

ภาษาไทยมาตรฐานมีบทบาทในการเรียน การทำงาน และการสื่อสารร่วมกันทั่วประเทศ ส่วนภาษาถิ่นก็มีระบบและใช้สื่อสารได้ในชุมชนของตัวเอง การพูดต่างจากภาษาในแบบเรียนจึงไม่ได้แปลว่าพูดผิด เพียงแต่ต้องเลือกถ้อยคำให้เหมาะกับผู้ฟังและสถานการณ์

เสียงที่เราคุ้นหูจึงเกิดจากคนที่เราเติบโตมาด้วยและผู้คนที่เราพบระหว่างทาง ยิ่งเดินทาง ย้ายที่อยู่ หรือคุยกับคนต่างถิ่น วิธีพูดของเราก็อาจเปลี่ยนต่อไปได้เช่นกัน