มูลนิธิในไทยต้องทำอะไรบ้างตามกฎหมาย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

มูลนิธิแห่งหนึ่งรับเงินบริจาคเพื่อช่วยเด็กนักเรียน หลังจัดกิจกรรมเสร็จ ทีมงานเก็บใบเสร็จไว้ในแฟ้ม ส่วนกรรมการนัดประชุมกันเมื่อมีเรื่องต้องตัดสินใจ แต่เมื่อถึงสิ้นปี มูลนิธิต้องเตรียมเอกสารอะไรส่งให้ทางราชการบ้าง และเงินบริจาคมีภาระภาษีหรือไม่

ตามกฎหมาย มูลนิธิมีฐานะเป็นนิติบุคคลเมื่อจดทะเบียนแล้ว ทรัพย์สินของมูลนิธิต้องจัดการเพื่อวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้ เช่น การกุศล การศึกษา หรือสาธารณประโยชน์ และไม่ได้ตั้งขึ้นเพื่อนำผลประโยชน์มาแบ่งกัน

หน้าที่หลักคือดำเนินงานตามข้อบังคับ ดูแลทรัพย์สินและบัญชี ประชุมตามข้อบังคับ และรายงานผลต่อนายทะเบียนทุกปี ส่วนภาษีและใบอนุญาตอื่นต้องดูจากรายได้และกิจกรรมที่มูลนิธิทำจริง

เริ่มจากการจดทะเบียนและมีกรรมการ

ผู้จัดตั้งต้องเตรียมวัตถุประสงค์ ข้อบังคับ รายชื่อกรรมการ ทรัพย์สินที่จะจัดสรร และสถานที่ตั้ง แล้วยื่นขอจดทะเบียนต่อนายทะเบียนในท้องที่ที่จะตั้งสำนักงานใหญ่ โดยกรุงเทพมหานครติดต่อสำนักงานเขต ส่วนจังหวัดอื่นติดต่อที่ว่าการอำเภอ

ข้อมูลบริการของกรุงเทพมหานครระบุเงื่อนไขทั่วไปว่า มีทรัพย์สินเริ่มต้นไม่น้อยกว่า 200,000 บาท และมีกรรมการบริหารอย่างน้อย 3 คน ผู้เตรียมจัดตั้งควรตรวจรายละเอียดทรัพย์สิน เอกสาร และเงื่อนไขกับนายทะเบียนในพื้นที่ก่อนยื่น

ทำงานและใช้ทรัพย์สินตามวัตถุประสงค์

ถ้าข้อบังคับกำหนดให้ช่วยเหลือด้านการศึกษา การนำเงินไปทำโครงการก็ควรอยู่ในกรอบนั้น กรรมการต้องบริหารตามกฎหมายและข้อบังคับ ไม่อาจนำทรัพย์สินของมูลนิธิไปแบ่งเป็นผลประโยชน์ส่วนตัว

มูลนิธิอาจมีค่าใช้จ่ายที่จำเป็นต่อการทำงาน เช่น ค่าจ้างพนักงาน ค่าเช่าสำนักงาน หรือค่าเดินทางเพื่อดำเนินโครงการได้ แต่ต้องมีเหตุผลรองรับ อยู่ในขอบเขตวัตถุประสงค์และข้อบังคับ พร้อมเก็บหลักฐานให้ตรวจสอบได้ การจ่ายเงินให้กรรมการหรือบุคคลที่เกี่ยวข้องควรพิจารณาอำนาจอนุมัติและผลประโยชน์ทับซ้อนอย่างรอบคอบ

กรรมการควรจัดประชุมตามที่ข้อบังคับกำหนด บันทึกผู้เข้าประชุม เรื่องที่พิจารณา และมติให้ครบ เพราะสำเนารายงานการประชุมทุกครั้งเป็นส่วนหนึ่งของเอกสารรายงานประจำปี หากเปลี่ยนกรรมการหรือแก้ไขข้อบังคับ ต้องดำเนินการตามข้อบังคับและยื่นจดทะเบียนตามกฎหมาย โดยการแก้ไขวัตถุประสงค์มีเงื่อนไขเฉพาะ

ทำบัญชีและส่งรายงานภายในเดือนมีนาคม

มูลนิธิต้องจัดทำบัญชีรายได้รายจ่ายและงบดุล เก็บหลักฐานรับเงินและจ่ายเงินให้สอดคล้องกับรายการจริง กรณีรับเงินเพื่อโครงการเฉพาะ ควรบันทึกเงื่อนไขของผู้บริจาคและติดตามการใช้เงินให้ชัดเจน การใช้บัญชีธนาคารในชื่อมูลนิธิและแยกจากบัญชีส่วนตัวช่วยให้ตรวจสอบเส้นทางเงินได้สะดวก

ภายในเดือนมีนาคมของทุกปี กฎกระทรวงกำหนดให้มูลนิธิรายงานต่อนายทะเบียน พร้อมเอกสารเกี่ยวกับปีที่ผ่านมา ได้แก่

• รายงานการดำเนินกิจการของมูลนิธิ

• บัญชีรายได้รายจ่ายและสำเนางบดุลที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตรับรองความถูกต้องแล้ว

• สำเนารายงานการประชุมคณะกรรมการทุกครั้ง

กำหนดส่งรายงานต่อนายทะเบียนนี้เป็นคนละเรื่องกับกำหนดยื่นแบบภาษี จึงควรวางแผนปิดบัญชีและส่งให้ผู้สอบบัญชีตรวจล่วงหน้า หากมีข้อสงสัยเรื่องรอบบัญชีหรือแบบเอกสาร ควรสอบถามนายทะเบียนที่กำกับมูลนิธิ

ตรวจภาษีตามประเภทของรายได้

การเป็นมูลนิธิไม่ได้ทำให้รายได้ทุกประเภทได้รับยกเว้นภาษีโดยอัตโนมัติ กรมสรรพากรระบุว่าเงินหรือทรัพย์สินที่ได้รับบริจาคเป็นรายได้ประเภทที่ได้รับยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคล แต่รายได้ประเภทอื่น เช่น ดอกเบี้ย ค่าเช่า หรือรายได้จากการขายสินค้า อาจมีภาระภาษีตามประเภทเงินได้และสถานะของมูลนิธิ

สำหรับมูลนิธิที่มีหน้าที่เสียภาษี กรมสรรพากรอธิบายว่าโดยทั่วไปคำนวณจากรายได้ที่ต้องเสียภาษีก่อนหักรายจ่าย ในอัตราร้อยละ 10 หรือร้อยละ 2 ตามประเภทเงินได้ และมูลนิธิที่ประกอบกิจการมีรายได้ต้องพิจารณายื่นแบบ ภ.ง.ด.55 ภายใน 150 วันนับจากวันสุดท้ายของรอบบัญชี ทั้งนี้ต้องตรวจสิทธิยกเว้นและรายละเอียดของรายได้แต่ละรายการด้วย

สถานะมูลนิธิที่จดทะเบียนกับสถานะองค์การหรือสถานสาธารณกุศลที่กระทรวงการคลังประกาศกำหนดเป็นคนละเรื่อง ผู้บริจาคจึงไม่ควรเข้าใจว่าใบรับบริจาคจากทุกมูลนิธิใช้ลดหย่อนภาษีได้เสมอไป ต้องตรวจสถานะและเงื่อนไขของการบริจาคแต่ละครั้ง

การเรี่ยไรและการตรวจสอบ

ถ้าจะจัดกิจกรรมขอรับเงินหรือทรัพย์สินจากประชาชน ควรตรวจว่ารูปแบบกิจกรรมเข้าข่ายต้องขออนุญาตตามกฎหมายควบคุมการเรี่ยไรหรือมีกฎหมายอื่นเกี่ยวข้องหรือไม่ ก่อนเริ่มรับเงิน ควรแจ้งวัตถุประสงค์และวิธีใช้เงินให้ตรงกับการดำเนินงานจริง

นายทะเบียนมีอำนาจตรวจตรากิจการ เรียกผู้เกี่ยวข้องมาชี้แจงและขอดูเอกสารหรือบัญชีตามที่กฎหมายกำหนด หากกรรมการดำเนินงานฝ่าฝืนกฎหมายหรือข้อบังคับ หรือทำให้มูลนิธิเสียหาย อาจมีการร้องขอต่อศาลให้ถอดถอนกรรมการได้ ผู้สนใจตรวจสอบสามารถขอตรวจหรือคัดสำเนาเอกสารเกี่ยวกับมูลนิธิที่นายทะเบียนเก็บรักษาไว้ตามขั้นตอนและค่าธรรมเนียมที่กำหนด

สำหรับผู้ดูแลมูลนิธิ งานที่ควรจัดไว้ในปฏิทินคือประชุมและบันทึกมติตามข้อบังคับ เก็บบัญชีและหลักฐานตลอดปี ส่งเอกสารให้ผู้สอบบัญชีตรวจ แล้วรายงานต่อนายทะเบียนภายในเดือนมีนาคม พร้อมตรวจหน้าที่ภาษีและใบอนุญาตให้ตรงกับกิจกรรมของตน