วัคซีนโปลิโอช่วยลดผู้ป่วยอัมพาตได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในห้องกายภาพบำบัดเมื่อหลายสิบปีก่อน เด็กบางคนต้องฝึกขยับขาหรือใช้อุปกรณ์ช่วยเดินหลังป่วยเป็นโปลิโอ โรคติดเชื้อนี้แพร่ระบาดเป็นระยะ และครอบครัวไม่อาจรู้ได้ล่วงหน้าว่าเด็กคนใดจะมีอาการรุนแรง

โปลิโอเกิดจากเชื้อไวรัสที่แพร่ผ่านการสัมผัสอุจจาระของผู้ติดเชื้อเข้าสู่ปาก ผู้ติดเชื้อจำนวนมากไม่มีอาการหรือมีอาการเพียงเล็กน้อย แต่บางรายเชื้อเข้าสู่ระบบประสาทและทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงหรือเป็นอัมพาต ซึ่งอาจคงอยู่ถาวรได้

วัคซีนช่วยลดผู้ป่วยอัมพาตจากโปลิโอลงอย่างมาก โดยเฉพาะเมื่อมีการให้วัคซีนครอบคลุมประชากรอย่างต่อเนื่อง ตัวอย่างจากสหรัฐอเมริกาช่วยให้เห็นขนาดของการเปลี่ยนแปลงนี้

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ หรือ CDC ระบุว่า ปี 1952 สหรัฐฯ มีผู้ป่วยโปลิโอที่เป็นอัมพาตมากกว่า 21,000 ราย จากนั้นเริ่มใช้วัคซีนชนิดฉีดในปี 1955 และวัคซีนชนิดกินในปี 1961 จำนวนผู้ป่วยโปลิโอที่รายงานลดลงเหลือน้อยกว่า 100 รายในปี 1965 ตัวเลขช่วงหลังเป็นผู้ป่วยโปลิโอที่รายงานทั้งหมด จึงไม่ใช่การเทียบเฉพาะผู้ป่วยอัมพาตแบบเดียวกันโดยตรง แต่ยังแสดงให้เห็นว่าภาระโรคลดลงมาก

การฟื้นฟูช่วยให้ผู้มีอาการอ่อนแรงใช้ชีวิตได้ดีขึ้น แต่ยังไม่มีวิธีรักษาที่ทำให้เส้นประสาทซึ่งถูกโปลิโอทำลายกลับมาเป็นปกติได้เสมอไป การป้องกันก่อนติดเชื้อจึงมีบทบาทมาก

วัคซีนสองชนิดทำงานต่างกันอย่างไร

วัคซีนชนิดฉีดหรือ IPV ใช้ไวรัสที่ทำให้หมดฤทธิ์แล้ว ช่วยกระตุ้นภูมิคุ้มกันในเลือดและป้องกันเชื้อเข้าสู่ระบบประสาท จึงป้องกันอัมพาตได้ดี ส่วนวัคซีนชนิดกินหรือ OPV ใช้ไวรัสที่ทำให้อ่อนฤทธิ์ ช่วยสร้างภูมิคุ้มกันในลำไส้และมีประโยชน์ต่อการหยุดแพร่เชื้อในชุมชน

วัคซีนชนิดกินมีข้อจำกัดที่ต้องอธิบายให้ครบ: ในกรณีที่พบได้น้อยมาก เชื้อวัคซีนอาจทำให้เกิดอัมพาตได้ และหากเชื้ออ่อนฤทธิ์แพร่ต่อเนื่องเป็นเวลานานในชุมชนที่ได้รับวัคซีนไม่ทั่วถึง ก็อาจเปลี่ยนแปลงจนกลับมาก่ออัมพาตและระบาดได้ วัคซีนชนิดฉีดไม่มีความเสี่ยงอัมพาตจากเชื้อวัคซีนเช่นนี้ แต่สร้างภูมิคุ้มกันในลำไส้ได้น้อยกว่า

องค์การอนามัยโลกระบุว่า ผู้ป่วยจากไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ธรรมชาติลดลงมากกว่า 99% เมื่อเทียบกับปี 1988 ซึ่งขณะนั้นมีผู้ป่วยประมาณ 350,000 รายในประเทศที่มีโรคประจำถิ่นกว่า 125 ประเทศ ความก้าวหน้านี้เกิดจากความร่วมมือด้านวัคซีน การเฝ้าระวัง และการตอบสนองต่อการระบาดในหลายพื้นที่

ถึงกระนั้น โปลิโอยังไม่หมดไปทั่วโลก CDC ระบุว่าสหรัฐฯ ไม่พบผู้ป่วยอัมพาตจากไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ธรรมชาติที่แพร่ภายในประเทศตั้งแต่ปี 1979 แต่ในปี 2022 ยังพบผู้ป่วยอัมพาตจากไวรัสกลายพันธุ์ที่มีต้นกำเนิดจากวัคซีน การไม่มีเชื้อสายพันธุ์ธรรมชาติแพร่ในประเทศจึงไม่ได้หมายความว่าไม่มีความเสี่ยงจากโปลิโอทุกชนิด

สำหรับครอบครัว การตรวจสมุดวัคซีนและพาเด็กไปรับวัคซีนตามนัดช่วยให้ได้รับการป้องกันครบตามแนวทางที่ใช้ในพื้นที่ หากขาดนัดหรือไม่แน่ใจประวัติ สามารถนำสมุดไปปรึกษาบุคลากรสาธารณสุขเพื่อวางแผนรับวัคซีนที่เหมาะสมได้

บทเรียนจากตัวเลขในสหรัฐฯ และทั่วโลกตรงกันว่า เมื่อวัคซีนเข้าถึงคนจำนวนมากและมีการติดตามโรคอย่างต่อเนื่อง ผู้ป่วยอัมพาตจากโปลิโอสามารถลดลงได้มาก การรักษาระดับภูมิคุ้มกันในชุมชนจึงยังจำเป็นตราบเท่าที่ไวรัสยังแพร่ได้ในบางพื้นที่