ถุงพลาสติกย่อยสลายยากแค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลังฝนหยุด ถุงหูหิ้วใสใบหนึ่งยังติดอยู่ข้างทาง เปียกจนแนบกับพื้น แต่ยังเห็นเป็นถุงทั้งใบ ภาพแบบนี้ทำให้สงสัยได้ว่า ถ้าถุงโดนแดด โดนน้ำ และถูกลมพัดอยู่ทุกวัน มันจะหายไปเมื่อไร

ถุงที่กรอบหรือขาดเป็นริ้วอาจดูเหมือนกำลังสลาย แต่สิ่งที่ตาเห็นบอกได้เพียงว่ารูปร่างเปลี่ยนไป ยังตอบไม่ได้ว่าเนื้อพลาสติกถูกย่อยจนหมดแล้วหรือยัง

ระยะเวลาที่ถุงคงอยู่ขึ้นกับวัสดุ ความหนา แสงแดด อุณหภูมิ น้ำ ออกซิเจน และตำแหน่งที่ตกค้าง เช่น บนชายหาด กลางแจ้ง หรือจมอยู่ใต้ดิน จึงไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้แทนถุงทุกใบได้

ถ้าเป็นถุงหูหิ้วทั่วไปที่ทำจากโพลิเอทิลีน (PE) คำตอบคือ ย่อยสลายทางชีวภาพได้ยาก และอาจคงอยู่ในสิ่งแวดล้อมเป็นเวลานาน แสงแดดกับแรงเสียดสีอาจทำให้ถุงเปราะและแตกเป็นชิ้นเล็กลง แต่การแตกนั้นไม่ได้แปลว่าพลาสติกหายไปจากธรรมชาติ

ถุงแตกเป็นชิ้น ยังไม่เท่ากับย่อยจนหมด

พลาสติก PE มีสายโซ่โมเลกุลที่ทนทาน จุลินทรีย์ในดินหรือน้ำทั่วไปจึงย่อยได้ยาก เมื่อถุงโดนแสง คลื่น หรือการเสียดสี วัสดุอาจแตกร่อนเป็นชิ้นเล็กลง บางชิ้นเล็กกว่า 5 มิลลิเมตร ซึ่งเรียกว่าไมโครพลาสติก ชิ้นส่วนเหล่านี้ยังเป็นพลาสติก เพียงแต่เล็กจนเก็บออกจากสิ่งแวดล้อมได้ยากกว่าเดิม

NOAA อธิบายว่าอัตราการเปลี่ยนสภาพขึ้นกับชนิดพลาสติกและสภาพแวดล้อม พลาสติกบางชนิดแตกเป็นชิ้นเล็กลงเรื่อย ๆ โดยไม่หายไปอย่างสมบูรณ์ กลางทะเลเองก็มีเงื่อนไขไม่เหมือนกองปุ๋ยหมักที่ควบคุมอุณหภูมิ ความชื้น และการทำงานของจุลินทรีย์

ผลทดลองชี้ว่า “หายจากตา” กับ “ย่อยหมด” คนละเรื่อง

งานศึกษาของ Imogen Napper และ Richard Thompson ซึ่งตีพิมพ์ในปี 2019 ทดลองกับถุงหลายชนิด ทั้งถุงทั่วไป ถุงที่ระบุว่าย่อยสลายได้ และถุงที่ระบุว่าย่อยสลายได้ในปุ๋ยหมัก โดยวางไว้กลางแจ้ง ฝังดิน และแช่น้ำทะเล ติดตามผลนาน 3 ปี

หลังอยู่กลางแจ้ง 9 เดือน ถุงทุกชนิดในชุดทดลองแตกเป็นชิ้นส่วน ส่วนถุงสำหรับทำปุ๋ยหมักชนิดหนึ่งหายไปจากจุดทดลองในทะเลภายใน 3 เดือน แต่ถุงชนิดเดียวกันยังตรวจพบในดินหลัง 27 เดือน แม้จะฉีกขาดจนรับน้ำหนักไม่ได้ ผลรวมของการทดลองระบุว่าไม่มีถุงแบบใดที่เสื่อมสภาพอย่างมีนัยสำคัญได้ในทุกสภาพแวดล้อมภายใน 3 ปี

ผลนี้ไม่ได้บอกว่าถุงทุกใบจะใช้เวลาสามปีหรือยาวกว่านั้นเท่ากัน เพราะเป็นการทดลองกับถุงบางแบบและสถานที่บางสภาพเท่านั้น อีกทั้งการแตกเป็นชิ้นหรือหายจากจุดทดลองก็ไม่ยืนยันว่าพลาสติกเปลี่ยนเป็นสารธรรมชาติหมดแล้ว

คำว่า “ย่อยสลายได้” มีเงื่อนไขกำกับ

ถุงที่ทำจากวัตถุดิบชีวภาพไม่ได้แปลว่าจะย่อยสลายได้ทุกชนิด ส่วนคำว่า “ย่อยสลายได้” หมายถึงวัสดุจะสลายภายใต้เงื่อนไขที่เหมาะกับวัสดุนั้น ขณะที่ถุงที่ระบุว่า compostable มักออกแบบให้จัดการในโรงงานทำปุ๋ยหมักอุตสาหกรรม ไม่ได้หมายความว่าทิ้งลงดินหรือทะเลแล้วจะย่อยเร็ว

คณะกรรมาธิการยุโรปแยกคำเหล่านี้ออกจากกันชัดเจน: วัสดุจากชีวภาพอาจไม่ได้ย่อยสลาย และวัสดุที่ย่อยสลายได้ก็อาจต้องใช้เงื่อนไขเฉพาะ รายงานของ UNEP ยังระบุว่าพลาสติกที่ย่อยได้บนบกบางชนิดอาจแตกสลายช้ากว่าในทะเล เพราะสภาพทะเลไม่เอื้อต่อการย่อยอย่างสมบูรณ์

ฉลากบอกวิธีจัดการ ไม่ใช่ใบอนุญาตให้ทิ้งไว้กลางแจ้ง ถุงที่มีฉลากควรจัดการตามคำแนะนำบนผลิตภัณฑ์และระบบรับขยะในพื้นที่ หากไม่มีจุดรับสำหรับถุงชนิดนั้น ก็ไม่ควรคาดหวังว่าธรรมชาติจะกำจัดให้เอง

วิธีที่ตรงที่สุดคือใช้ถุงเดิมซ้ำเมื่อยังสะอาดและไม่ขาด พกถุงที่ใช้ซ้ำได้เวลาไปซื้อของ และทิ้งถุงที่หมดสภาพลงในระบบจัดการขยะที่เหมาะสม ถุงพลาสติกทั่วไปอาจเปลี่ยนรูปร่างเร็วขึ้นเมื่อเจอแดดและการเสียดสี แต่การย่อยจนหมดเป็นอีกขั้นตอนหนึ่งที่เกิดช้าและขึ้นกับสภาพแวดล้อมมาก จึงควรลดโอกาสที่ถุงจะหลุดไปค้างในดิน คูน้ำ หรือทะเลตั้งแต่แรก