กว่าจะได้น้ำมันเชื้อเพลิงต้องผ่านขั้นตอนอะไรบ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาแวะปั๊ม เราจอดรถ เลือกชนิดน้ำมัน แล้วรอเติมไม่กี่นาทีก็ขับต่อได้ แต่ก่อนน้ำมันจะไหลออกจากหัวจ่าย มันผ่านการเดินทางที่ไกลกว่าที่เห็นมาก

น้ำมันที่อยู่ใต้ดินก็ไม่ได้พร้อมเติมรถทันที บางแหล่งอยู่กลางทะเล บางแหล่งอยู่ลึกลงไปใต้ชั้นหิน และของเหลวที่สูบขึ้นมายังมีสารหลายชนิดปะปนกันอยู่

เส้นทางหลักเริ่มจากการสำรวจและผลิตน้ำมันดิบ ขนส่งไปโรงกลั่น แยกและปรับคุณภาพ ก่อนส่งน้ำมันสำเร็จรูปไปยังคลังและสถานีบริการ โดยแต่ละแหล่งและแต่ละโรงกลั่นอาจมีรายละเอียดต่างกัน

เริ่มจากหาว่าน้ำมันอยู่ตรงไหน

นักธรณีวิทยาศึกษาลักษณะชั้นหินและโครงสร้างใต้ดิน เพื่อหาแหล่งที่มีโอกาสสะสมปิโตรเลียม จากนั้นอาจใช้คลื่นไหวสะเทือนช่วยสำรวจและนำข้อมูลมาประเมินว่าจะเจาะตรงไหน การพบพื้นที่ที่มีโอกาสไม่ได้แปลว่าจะพบปริมาณน้ำมันที่ผลิตได้คุ้มค่าเสมอไป จึงต้องเจาะสำรวจและทดสอบเพิ่มเติม

หากแหล่งนั้นเหมาะแก่การพัฒนา จึงเจาะหลุมผลิตทั้งบนบกหรือในทะเล น้ำมันที่ขึ้นมาจากหลุมอาจมีน้ำและก๊าซปะปนมาด้วย จึงต้องผ่านการแยกและจัดการเบื้องต้นก่อนรวบรวมน้ำมันดิบไว้ส่งต่อ

จากแหล่งผลิตไปโรงกลั่น

น้ำมันดิบถูกส่งจากแหล่งผลิตไปยังถังเก็บและโรงกลั่น เส้นทางอาจใช้ท่อส่ง เรือบรรทุก รถไฟ หรือรถบรรทุก ขึ้นอยู่กับระยะทางและโครงสร้างพื้นฐาน บางส่วนเดินทางข้ามประเทศก่อนถึงโรงกลั่นด้วยซ้ำ

เมื่อถึงโรงกลั่น น้ำมันดิบจะถูกเก็บในถังรอเข้าสู่กระบวนการ น้ำมันดิบแต่ละแหล่งมีคุณสมบัติไม่เหมือนกัน เช่น ความหนืดและปริมาณกำมะถัน โรงกลั่นจึงต้องจัดการวัตถุดิบให้เหมาะกับหน่วยผลิตของตน

กลั่นแยก แล้วปรับให้เหมาะกับการใช้งาน

โรงกลั่นให้ความร้อนแก่น้ำมันดิบแล้วส่งเข้าไปในหอกลั่น ส่วนประกอบที่มีช่วงจุดเดือดต่างกันจะถูกแยกออกเป็นกลุ่ม ส่วนเบามีแนวโน้มขึ้นไปด้านบน ส่วนที่หนักกว่าจะอยู่ต่ำลงมา จึงได้วัตถุดิบสำหรับผลิตน้ำมันเบนซิน น้ำมันอากาศยาน ดีเซล และผลิตภัณฑ์อื่น

แต่การกลั่นแยกเป็นเพียงจุดเริ่มต้น บางส่วนต้องนำไปผ่านกระบวนการเปลี่ยนโครงสร้างโมเลกุล เช่น แตกสารกลุ่มหนักให้เป็นสารที่เบาลง รวมถึงกำจัดสารที่ไม่ต้องการอย่างสารประกอบกำมะถัน ขั้นตอนที่ใช้ขึ้นอยู่กับชนิดวัตถุดิบและผลิตภัณฑ์ที่ต้องการ

จากนั้นจึงนำส่วนประกอบที่ได้มาผสมและตรวจสอบคุณภาพให้ตรงตามข้อกำหนดของเชื้อเพลิงแต่ละชนิด น้ำมันบางชนิดยังมีส่วนผสมจากแหล่งอื่นด้วย เช่น แก๊สโซฮอล์ที่มีเอทานอลผสมอยู่ ดังนั้นของเหลวในถังรถจึงไม่ได้มีที่มาจากน้ำมันดิบเพียงอย่างเดียวเสมอไป

น้ำมันดิบหนึ่งชุดไม่ได้ถูกเปลี่ยนเป็นเบนซินหรือดีเซลทั้งหมด โรงกลั่นยังได้ผลิตภัณฑ์อื่น เช่น ก๊าซปิโตรเลียมเหลว วัตถุดิบปิโตรเคมี และยางมะตอย โดยสัดส่วนที่ได้แตกต่างกันตามวัตถุดิบและกระบวนการ

ส่งต่อถึงปั๊มใกล้บ้าน

น้ำมันสำเร็จรูปถูกส่งไปเก็บที่คลัง ก่อนกระจายต่อด้วยวิธีที่เหมาะกับพื้นที่ เช่น ท่อ เรือ หรือรถบรรทุกน้ำมัน เมื่อรถบรรทุกมาถึงสถานีบริการ ก็ถ่ายน้ำมันลงถังเก็บแยกตามชนิด แล้วระบบจ่ายจึงสูบขึ้นมายังหัวจ่ายเวลามีรถเข้ามาเติม

กว่าจะถึงมือผู้ใช้ น้ำมันจึงผ่านทั้งงานสำรวจ การผลิต การขนส่ง การกลั่น และการตรวจคุณภาพหลายช่วง แต่ละช่วงต้องใช้คน อุปกรณ์ พลังงาน และการดูแลความปลอดภัย เมื่อเห็นรถบรรทุกน้ำมันเลี้ยวเข้าปั๊มครั้งหน้า เรากำลังเห็นเพียงช่วงท้ายของการเดินทางที่เริ่มต้นไกลออกไปมาก