ทำไมคนรายได้น้อยถึงอาจต้องจ่ายแพงกว่า

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกถึงวันที่เงินในกระเป๋าเหลือไม่มาก แต่ของใช้ในบ้านหมดพอดี ตรงหน้ามีให้เลือกสองแบบ: ซองเล็กราคาพอจ่ายไหว กับถุงใหญ่ที่หารต่อหน่วยแล้วถูกกว่า แต่ต้องควักเงินก้อนมากกว่าในวันนี้

หลายคนรู้ว่าซื้อถุงใหญ่คุ้มกว่า แต่ถ้าซื้อแล้วเงินไม่พอเป็นค่าเดินทางไปทำงานหรือค่าอาหารมื้อต่อไป ซองเล็กก็อาจเป็นตัวเลือกเดียวที่เป็นไปได้

นี่คือตัวอย่างของสิ่งที่เรียกว่า ต้นทุนความจน หรือ poverty premium: คนรายได้น้อยอาจต้องจ่ายแพงกว่าสำหรับสินค้าหรือบริการที่คล้ายกัน เพราะมีข้อจำกัดเรื่องเงินก้อน การเดินทาง หรือการเข้าถึงทางเลือกที่ถูกกว่า ไม่ได้หมายความว่าคนรายได้น้อยทุกคนจ่ายแพงกว่าทุกเรื่อง แต่เป็นภาระที่เกิดขึ้นได้ในหลายด้าน

ซื้อทีละน้อย จ่ายน้อยวันนี้ แต่อาจแพงกว่าเมื่อใช้ครบ

สมมติผงซักฟอกซองเล็ก 100 กรัม ราคา 15 บาท ส่วนถุงใหญ่ 1 กิโลกรัม ราคา 100 บาท ถ้าซื้อซองเล็กจนครบ 1 กิโลกรัมจะจ่าย 150 บาท มากกว่าถุงใหญ่ 50 บาท ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างเพื่อให้เห็นวิธีคิด ราคาจริงต้องเทียบตามสินค้าและร้านค้า

แต่การบอกให้ทุกคนซื้อถุงใหญ่ก็ง่ายกว่าการทำจริง เพราะต้องมีเงินพอจ่ายตั้งแต่ต้น มีที่เก็บ และมั่นใจว่าจะใช้ทันก่อนเสียหรือหมดอายุ บางครั้งของชิ้นเล็กก็ช่วยให้ผ่านวันนั้นไปได้โดยไม่ต้องยืมเงิน

ธนาคารพัฒนาเอเชียอธิบายว่า ข้อจำกัดเรื่องเงินสดอาจทำให้ครัวเรือนต้องซื้ออาหารทีละน้อยและพลาดราคาที่ถูกลงจากการซื้อจำนวนมาก ส่วนการไม่มีรถหรือเดินทางลำบากก็อาจทำให้เปรียบเทียบราคาจากหลายร้านได้ยาก ขณะเดียวกัน ร้านใกล้บ้านก็มีประโยชน์จริง เพราะช่วยลดค่าเดินทางและแบ่งขายในปริมาณที่คนซื้อไหว

ไม่มีเงินสำรอง ปัญหาเล็กอาจกลายเป็นหนี้

ถ้าโทรศัพท์ที่ใช้ทำงานเสีย รถมอเตอร์ไซค์ต้องซ่อม หรือมีค่าใช้จ่ายฉุกเฉิน คนที่มีเงินเก็บอาจจ่ายแล้วค่อยวางแผนเติมเงินกลับ แต่คนที่ไม่มีเงินก้อนอาจต้องผ่อนหรือกู้ ซึ่งทำให้ยอดจ่ายรวมสูงขึ้นจากดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียม

ก่อนกู้หรือผ่อนจึงควรดูยอดที่ต้องจ่ายรวม ระยะเวลาผ่อน และค่าธรรมเนียมให้ครบ ไม่ใช่ดูแค่ค่างวดต่อวันหรือต่อเดือน หากเริ่มจ่ายไม่ไหว การติดต่อเจ้าหนี้เพื่อขอปรับโครงสร้างหนี้แต่เนิ่น ๆ อาจช่วยให้เห็นทางเลือกที่เหมาะกับสถานการณ์มากขึ้น

บ้านราคาถูกอาจมีค่าใช้จ่ายอื่นตามมา

ห้องเช่าที่ค่าเช่าไม่สูงอาจอยู่ไกลที่ทำงาน ทำให้เสียค่าเดินทางหลายต่อ หรือใช้เวลาเดินทางมากขึ้น บางห้องอาจร้อนและระบายอากาศไม่ดี ทำให้ต้องเปิดพัดลมหรือเครื่องปรับอากาศนานขึ้น ผู้เช่าเองก็อาจไม่มีสิทธิ์หรือเงินพอปรับปรุงห้องเพื่อลดการใช้ไฟ

งานวิจัยที่ศึกษาครัวเรือนในบริเตนใหญ่ช่วงปี 2011–2019 พบว่า ในกลุ่มครัวเรือนที่ต้องจ่ายต้นทุนพลังงานต่อหน่วยส่วนเพิ่ม ครัวเรือนยากจนมีส่วนเพิ่มสูงกว่าครัวเรือนที่ไม่ยากจนราว 10–20% ทั้งก๊าซและไฟฟ้า โดยวิธีชำระเงินและลักษณะครัวเรือนเป็นปัจจัยที่เกี่ยวข้องด้วย ผลนี้เป็นข้อมูลของบริเตนใหญ่ในช่วงเวลาดังกล่าว จึงนำตัวเลขมาแทนสถานการณ์ประเทศไทยไม่ได้

เวลาที่เสียไปก็มีต้นทุน

การเดินทางไกลเพื่อประหยัดค่าเช่า การต่อรถหลายรอบ หรือการต้องซื้อของบ่อยเพราะไม่มีที่เก็บ อาจกินเวลาที่จะใช้พักผ่อน ดูแลครอบครัว หรือหารายได้เพิ่ม บางครั้งทางเลือกที่ถูกที่สุดบนป้ายราคาอาจแลกมาด้วยเวลาและแรงจำนวนมาก

การลดภาระนี้จึงไม่ควรฝากไว้กับคำแนะนำว่าให้ประหยัดหรือซื้อของให้คุ้มเพียงอย่างเดียว ทางเลือกอย่างขนส่งสาธารณะที่เข้าถึงได้ สินเชื่อที่เงื่อนไขเป็นธรรม ที่อยู่อาศัยคุณภาพดี และร้านค้าที่มีสินค้าให้เลือกหลายขนาด ล้วนช่วยให้คนมีโอกาสเลือกมากขึ้น

สำหรับคนที่กำลังจัดการเงินในแต่ละวัน การเทียบราคาต่อหน่วยเมื่อทำได้ แบ่งซื้อของกับคนในบ้านหรือเพื่อนบ้าน และกันเงินสำรองทีละน้อยอาจช่วยลดค่าใช้จ่ายบางส่วนได้ แต่ถ้าวันนี้ยังทำไม่ได้ ก็ไม่ได้แปลว่าใช้เงินไม่เป็น เพราะการตัดสินใจแต่ละครั้งต้องอยู่บนเงินและเวลาที่มีอยู่จริง