“ขนมคนที” ขนมพื้นบ้านพัทลุง จากใบไม้ริมชายฝั่งสู่ขนมหวานแห่งภูมิปัญญาปักษ์ใต้

หากพูดถึงขนมไทย เรามักคุ้นเคยกับขนมที่มีสีสันสดใส ทั้งสีเขียวจากใบเตย สีม่วงจากดอกอัญชัน หรือสีเหลืองทองจากไข่ แต่ในภาคใต้ของประเทศไทยยังมีขนมพื้นบ้านชนิดหนึ่งที่มีรูปลักษณ์แตกต่างออกไปอย่างชัดเจน เพราะมีสี ดำหรือเทาเข้มตัดกับสีขาวของมะพร้าวขูด และมีกลิ่นหอมเฉพาะตัวที่ไม่ได้มาจากเครื่องปรุงแต่งกลิ่น หากเกิดจากใบไม้พื้นถิ่นที่ชาวบ้านรู้จักกันในชื่อว่า “คนที”

ขนมชนิดนี้เรียกว่า “ขนมคนที” เป็นขนมพื้นบ้านที่พบในพื้นที่ภาคใต้ โดยเฉพาะบริเวณจังหวัดพัทลุงและสงขลา และมีข้อมูลการจัดเก็บเป็นมรดกภูมิปัญญาด้านอาหารโดยสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพัทลุงด้วย

เสน่ห์ของขนมคนทีเริ่มต้นตั้งแต่ตัววัตถุดิบ เพราะหัวใจสำคัญไม่ได้อยู่ที่แป้งหรือน้ำตาล แต่อยู่ที่ “ใบคนที” ซึ่งเป็นพืชที่มีกลิ่นหอมและพบได้ในพื้นที่ชายฝั่ง โดยแหล่งข้อมูลด้านภูมิปัญญาท้องถิ่นระบุว่าคนทีสอทะเลเป็นพืชที่ขึ้นตามพื้นที่ทรายริมทะเล ใบมีสีเขียวเข้ม ขณะที่ด้านใต้ใบมีสีออกเทาหรือเงิน และเมื่อนำใบมาขยี้จะมีกลิ่นเฉพาะตัว

พืชชนิดนี้มีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Vitex trifolia และในบางพื้นที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันออกไป เช่น คนทีสอทะเล หรือชื่อท้องถิ่นอื่น ๆ การนำใบของพืชชนิดนี้มาใช้ทำอาหารจึงสะท้อนวิถีชีวิตของคนในพื้นที่ได้อย่างน่าสนใจ เพราะเป็นการนำพืชที่อยู่ใกล้ตัวมาแปรรูปให้กลายเป็นอาหารแทนที่จะปล่อยให้เป็นเพียงพืชริมทางหรือพืชสมุนไพรธรรมดา

กรรมวิธีทำขนมคนทีแบบพื้นบ้านก็มีเสน่ห์ไม่แพ้กัน ในสูตรที่มีการบันทึกไว้ ส่วนผสมประกอบด้วยแป้งข้าวเหนียว แป้งข้าวเจ้า ใบคนที น้ำตาลทราย น้ำตาลปึกหรือ น้ำตาลโตนด มะพร้าวแก่ขูด และเกลือ โดยบางสูตรเริ่มจากนำใบคนทีมาล้างและตากให้แห้ง ก่อนนำมาบดหรือโม่รวมกับส่วนผสมของแป้ง

เมื่อใบคนทีถูกนำมาผสมกับแป้ง สีของขนมก็จะเปลี่ยนไปเป็นสีเข้มจนเกือบดำ นี่จึงเป็นที่มาของรูปลักษณ์อันเป็นเอกลักษณ์ของขนมชนิดนี้ แหล่งข้อมูลของสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพัทลุงระบุไว้ว่าใบคนทีเมื่อนำมาทำขนมจะทำให้ขนมมีสีดำสนิท ขณะที่ข้อมูลจากแหล่งภูมิปัญญาอื่นอธิบายว่าหลังผ่านกระบวนการนึ่ง ตัวขนมจะมีสีเทาเข้มออกดำ ก่อนนำมาตัดเป็นชิ้นเล็ก ๆ

หลังจากผสมส่วนประกอบจนได้เนื้อแป้งตามต้องการแล้ว จึงนำไปนึ่งจนสุก กระบวนการนึ่งนี้เองที่ทำให้ส่วนผสมของแป้งและใบคนทีจับตัวเป็นเนื้อเดียวกัน เมื่อสุกแล้วขนมจะมีเนื้อสัมผัสที่นุ่มและเหนียวเล็กน้อย ก่อนถูกนำมาตัดเป็นชิ้นพอดีคำ วิธีการทำอาจแตกต่างกันไปตามสูตรของแต่ละครัวเรือน แต่หลักสำคัญยังคงอยู่ที่การใช้ใบคนทีเป็นส่วนประกอบที่สร้างทั้งสีและกลิ่นเฉพาะตัวให้กับขนม

แต่ถ้าจะรับประทานให้ได้อรรถรสแบบพื้นบ้านจริง ๆ ขนมคนทีจะไม่ได้จบลงเพียงแค่การนึ่งให้สุกแล้วรับประทานทันที เพราะขนมจะถูกนำไป คลุกกับมะพร้าวขูด ซึ่งเป็นอีกองค์ประกอบสำคัญที่ช่วยเพิ่มทั้งกลิ่นหอม ความมัน และความนุ่มละมุนให้กับขนม ส่วนบางสูตรจะเติมเกลือเล็กน้อยลงในมะพร้าว เพื่อให้เกิดรสเค็มบาง ๆ มาตัดกับความหวานของตัวขนม

และเอกลักษณ์ที่น่าสนใจที่สุดก็คือการรับประทานคู่กับ น้ำตาลทราย หรือบางพื้นที่ใช้ลักษณะการจิ้มกับน้ำตาลทรายหรือน้ำตาลทรายแดง ทำให้ผู้กินสามารถเพิ่มความหวานได้ตามความชอบ เมื่อขนมสีเข้มที่มีกลิ่นหอมของใบคนทีสัมผัสกับมะพร้าวขูดสีขาวและน้ำตาล ก็เกิดเป็นขนมที่มีทั้งสี กลิ่น รส และเนื้อสัมผัสที่แตกต่างจากขนมไทยทั่วไป

สิ่งที่น่าสนใจไปกว่ารสชาติคือเรื่องราวที่ซ่อนอยู่ในขนมชิ้นเล็ก ๆ นี้ เพราะขนมคนทีเป็นตัวอย่างของการที่ชุมชนสามารถนำ ทรัพยากรจากธรรมชาติรอบตัวมาสร้างเป็นอาหาร ได้อย่างชาญฉลาด ใบไม้ที่มีกลิ่นเฉพาะตัวถูกนำมาประยุกต์เข้ากับแป้งและน้ำตาล กลายเป็นของหวานที่สามารถรับประทานได้ง่าย และยังกลายเป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่นไปพร้อมกัน

ในเอกสารเผยแพร่ของกรมอนามัยยังกล่าวถึงขนมคนทีในพื้นที่ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา โดยเฉพาะบริเวณพัทลุงและสงขลา ว่าเป็นภูมิปัญญาที่นำใบคนทีสอมาใช้ทำขนม และสะท้อนแนวคิดการนำพืชสมุนไพรพื้นบ้านมาใช้ประโยชน์ในอาหาร ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมการกินของชุมชน

เรื่องราวของขนมคนทีจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของ “ขนมโบราณ” แต่ยังเป็นเรื่องของความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับสิ่งแวดล้อม เพราะคนในท้องถิ่นรู้จักพืชที่เติบโตอยู่รอบตัว รู้ว่าจะนำส่วนใดมาใช้ รู้วิธีเตรียมวัตถุดิบ และรู้จักนำมาผสมผสานกับวัตถุดิบพื้นฐานอย่างแป้ง น้ำตาล และมะพร้าว จนเกิดเป็นอาหารที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น

ความน่าสนใจอีกอย่างคือ ขนมคนทีไม่ได้เป็นขนมที่พบเห็นได้ทั่วไปเหมือนขนมไทยยอดนิยมหลายชนิด ทำให้ทุกวันนี้การได้พบขนมชนิดนี้จึงเปรียบเสมือนการได้สัมผัสรสชาติจากอดีต ข้อมูลจากหน่วยงานด้านวัฒนธรรมและสื่อท้องถิ่นยังสะท้อนว่าขนมชนิดนี้เป็นอาหารพื้นบ้านที่มีความเชื่อมโยงกับชุมชนในพัทลุง และยังมีผู้ทำขนมจำหน่ายอยู่ในพื้นที่

เมื่อมองจากภายนอก ขนมคนทีอาจเป็นเพียงขนมสีดำคลุกมะพร้าวที่ดูเรียบง่าย ไม่มีรูปลักษณ์หรูหราเหมือนขนมไทยในงานพิธี แต่เมื่อรู้จักเรื่องราวเบื้องหลัง จะพบว่าทุกชิ้นเต็มไปด้วยรายละเอียด ตั้งแต่ใบไม้ที่ใช้เป็นส่วนประกอบ การเตรียมแป้ง การนึ่ง การตัดขนม การคลุกมะพร้าว ไปจนถึงวิธีรับประทานกับน้ำตาล

ทั้งหมดนี้ทำให้ “ขนมคนที” กลายเป็นหนึ่งในขนมพื้นบ้านที่สะท้อนตัวตนของภาคใต้ได้อย่างน่าสนใจ เป็นตัวอย่างว่าภูมิปัญญาอาหารไม่จำเป็นต้องเกิดจากวัตถุดิบราคาแพงหรือกรรมวิธีซับซ้อน บางครั้งภูมิปัญญาอาจเริ่มต้นจากการมองเห็นคุณค่าของใบไม้ธรรมดาที่ขึ้นอยู่รอบบ้าน แล้วเปลี่ยนมันให้กลายเป็นรสชาติที่คนในชุมชนจดจำได้

และเมื่อขนมสีเข้มถูกคลุมด้วยมะพร้าวสีขาว ก่อนแตะน้ำตาลทรายแล้วส่งเข้าปาก ความหวานมันและกลิ่นหอมของใบคนทีก็ไม่ได้เป็นเพียงรสชาติของขนมหนึ่งชิ้น หากยังเป็น รสชาติของวิถีชีวิต ความรู้จากคนรุ่นก่อน และภูมิปัญญาท้องถิ่นพัทลุงที่ถูกส่งต่อผ่านอาหาร จากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งอย่างเรียบง่าย แต่มีคุณค่าอย่างยิ่ง 🌿🥥✨