ทำไมเราไม่ได้กลิ่นบ้านตัวเอง แต่คนที่เพิ่งเดินเข้ามากลับได้กลิ่นทันที?

บ้านแต่ละหลังมี “กลิ่นประจำตัว” ของมันเอง ทั้งจากอาหาร ผ้า เฟอร์นิเจอร์ สัตว์เลี้ยง น้ำหอมปรับอากาศ หรือกลิ่นพื้นหลังที่สะสมรวมกัน

แปลกตรงที่คนที่อยู่บ้านนั้นทุกวันกลับอาจแทบไม่รู้สึกอะไร ขณะที่คนที่เพิ่งเดินเข้ามากลับสังเกตได้ง่ายกว่า

บ้านไม่ได้จำเป็นต้องหมดกลิ่นไปไหน สิ่งที่เปลี่ยนอาจเป็นการรับรู้ของเราเอง

กลิ่นยังอยู่ แต่ความรู้สึกว่า “แรง” ค่อย ๆ ลดลง

เมื่อเราอยู่กับกลิ่นเดิมต่อเนื่อง ระบบรับกลิ่นจะค่อย ๆ ตอบสนองต่อสิ่งนั้นน้อยลง นักวิจัยพูดถึงปรากฏการณ์นี้ในกรอบของ olfactory adaptation และ habituation ซึ่งโดยภาพรวมคือ การรับรู้กลิ่นที่คงอยู่หรือลอยมาซ้ำ ๆ มีแนวโน้มลดความเด่นลงตามเวลา

ไม่ได้หมายความว่าโมเลกุลของกลิ่นหายไปจากห้อง หรือจมูก “ปิดสวิตช์” ไม่รับกลิ่นนั้นอีกต่อไป แต่หมายถึง ความเข้มที่เรารู้สึกได้อาจลดลง แม้สิ่งแวดล้อมยังมีกลิ่นเดิมอยู่

กระบวนการนี้ไม่ได้เกิดจากจุดเดียว เพราะมีทั้งการปรับตัวในระบบรับกลิ่นระดับต้นและการประมวลผลในระบบประสาทเข้ามาเกี่ยวข้อง

พูดง่าย ๆ คือ สิ่งที่อยู่คงที่นานพอจะค่อย ๆ กลายเป็น “พื้นหลัง” ของการรับรู้

พอออกจากบ้านแล้วกลับมา ทำไมกลิ่นเดิมถึงกลับมาชัด?

ตอนเราออกไปข้างนอก จมูกและสมองเจอกลิ่นชุดใหม่จากสภาพแวดล้อมอื่น กลิ่นประจำบ้านจึงไม่ได้กระตุ้นระบบรับกลิ่นต่อเนื่องเหมือนตอนที่เราอยู่ข้างใน

เมื่อกลับเข้ามาอีกครั้ง ความแตกต่างระหว่าง “กลิ่นข้างนอก” กับ “กลิ่นในบ้าน” ทำให้กลิ่นเดิมกลับมาโดดเด่นขึ้นได้

งานวิจัยเรื่อง olfactory adaptation พบว่า หลังหยุดสัมผัสกลิ่น ความไวต่อกลิ่นนั้นสามารถฟื้นกลับมาตามเวลาได้ โดยระดับและความเร็วของการฟื้นไม่ได้เท่ากันในทุกกรณี เพราะขึ้นกับทั้งชนิด ความเข้ม และระยะเวลาที่สัมผัสกลิ่นก่อนหน้า

นี่จึงอธิบายภาพที่หลายคนคุ้นได้ดี:

เพิ่งเข้าบ้าน — กลิ่นเด่น
อยู่ไปสักพัก — กลิ่นเดิมค่อย ๆ จางจากความรู้สึก
ออกไปแล้วกลับมา — กลิ่นเดิมอาจกลับมาชัดอีกครั้ง

คนมาเยี่ยมจึงอาจได้กลิ่นที่เจ้าของบ้านไม่ทันสังเกต

สำหรับคนที่เพิ่งเดินเข้ามา กลิ่นในบ้านยังเป็นข้อมูลใหม่ ระบบรับกลิ่นของเขายังไม่ได้อยู่กับกลิ่นพื้นหลังนั้นต่อเนื่องเหมือนเจ้าของบ้าน

จึงไม่แปลกที่คนสองคนจะยืนอยู่ในห้องเดียวกัน แต่รู้สึกว่ากลิ่น “ชัด” ไม่เท่ากัน

คนหนึ่งเพิ่งเข้ามาและรับรู้ความแตกต่างทันที ส่วนอีกคนอยู่กับกลิ่นนั้นมานานจนมันค่อย ๆ หลุดออกจากความสนใจ

อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ได้หมายความว่าเราจะชินกับกลิ่นทุกชนิดจนหายไปหมด เพราะการปรับตัวของระบบรับกลิ่นแตกต่างกันไปตามคุณสมบัติของกลิ่น ความเข้ม ระยะเวลาที่สัมผัส และสภาพของแต่ละคน

สิ่งที่หายไปอาจไม่ใช่กลิ่น แต่คือความรู้สึกว่ามัน “ใหม่”

จุดน่าสนใจของเรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องจมูก แต่คือวิธีที่ประสาทสัมผัสจัดการกับสิ่งที่อยู่รอบตัวตลอดเวลา

สิ่งที่คงที่มีแนวโน้มถอยไปเป็นพื้นหลัง ขณะที่สิ่งที่เปลี่ยนขึ้นมาใหม่จะเด่นกว่าเดิม

กลิ่นบ้านเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพง่ายมาก เพราะคนที่อยู่กับมันทุกวันอาจแทบไม่รู้สึกแล้ว แต่คนที่เพิ่งเข้ามายังรับรู้ความแตกต่างนั้นได้อยู่

บ้านจึงไม่ได้ “ไม่มีกลิ่น” เพียงเพราะเจ้าของไม่ได้กลิ่น สิ่งที่ลดลงอาจเป็นเพียงความเด่นของกลิ่นนั้นในระบบรับรู้ของเรา

แหล่งข้อมูล

• Pellegrino R. และคณะ — Habituation and adaptation to odors in humans
• Dalton P. — Psychophysical and behavioral characteristics of olfactory adaptation
• Dalton P. & Wysocki C.J. — The nature and duration of adaptation following long-term odor exposure