ถ้าเอามดทั้งโลกมาชั่งรวมกัน จะหนักเท่ามนุษย์จริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บนตาชั่งทองเหลืองขนาดใหญ่ มดหนึ่งตัวแทบไม่มีน้ำหนักให้รู้สึกได้ ข้างคนหนึ่งคนก็เป็นเพียงร่างกายหนึ่งร่าง แต่เมื่อรวมจำนวนของสิ่งมีชีวิตทั้งสองกลุ่มเข้าด้วยกัน ภาพเปรียบเทียบจะเปลี่ยนไปทันที เพราะโลกมีมดอยู่ในระดับพันล้านล้านตัว

ตัวเลขที่ถูกพูดถึงบ่อยคือ มดทั้งโลกอาจมีน้ำหนักพอ ๆ กับมนุษย์ทุกคนรวมกัน ที่มาของเรื่องนี้มีทั้งการคำนวณรุ่นเก่าและงานวิจัยรุ่นใหม่ จึงต้องแยกให้ออกว่าเรากำลังพูดถึงจำนวนตัว น้ำหนักตัวสด หรือชีวมวลที่วัดด้วยคาร์บอนแห้ง

โลกมีมดราว 20 พันล้านล้านตัว

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร PNAS ปี 2022 รวบรวมข้อมูลจากงานสำรวจมด 489 งาน ครอบคลุมทวีปและถิ่นอาศัยหลายแบบ นักวิจัยประเมินว่า ในช่วงเวลาใดเวลาหนึ่ง โลกมีมดประมาณ 19.8 × 10^15 ตัว หรือเกือบ 20 พันล้านล้านตัว ตัวเลขนี้มีช่วงความไม่แน่นอนราว ±5 พันล้านล้านตัว และยังไม่นับมดบางกลุ่มที่เก็บข้อมูลได้ยาก เช่น มดใต้ดินในพื้นที่ห่างไกล

ถ้าใช้มนุษย์ประมาณ 8 พันล้านคนเป็นตัวเทียบ มดจะมีราว 2.5 ล้านตัวต่อคน ตัวเลขนี้ช่วยให้เห็นสเกลของประชากรมด แต่ยังตอบไม่ได้ว่ามดทั้งหมดหนักเท่าไร เพราะมดแต่ละชนิดมีขนาดต่างกันมาก ตั้งแต่มดตัวเล็กในเศษใบไม้ไปจนถึงมดงานตัวใหญ่ในป่าเขตร้อน

น้ำหนักรวมยังห่างจากมนุษย์

ผลการศึกษาชุดเดียวกันประเมินชีวมวลมดทั้งหมดไว้ที่ประมาณ 12.3 เมกะตันของคาร์บอนแห้ง หรือคาร์บอนราว 12.3 ล้านตัน เมื่อนำไปเทียบกับชีวมวลคาร์บอนแห้งของมนุษย์ทั่วโลก ซึ่งประเมินไว้ราว 60 เมกะตัน มดจึงมีสัดส่วนประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์ หรือราวหนึ่งในห้าของมนุษย์ ไม่ใช่น้ำหนักที่เท่ากัน

หน่วยคาร์บอนแห้งไม่ได้หมายถึงการจับคนทั้งโลกและมดทั้งโลกไปวางบนเครื่องชั่งในสภาพปกติ นักวิทยาศาสตร์ใช้ฐานเดียวกันเพื่อลดผลจากน้ำในร่างกาย และเปรียบเทียบมวลของเนื้อเยื่อสิ่งมีชีวิตได้เป็นระบบ ตัวเลข 12.3 กับ 60 จึงเป็นการเปรียบเทียบชีวมวลแห้ง ไม่ใช่น้ำหนักตัวสดที่ชั่งได้จากสัตว์แต่ละตัว

เหตุผลที่เรื่องมดหนักเท่ามนุษย์แพร่หลาย มาจากการประเมินในอดีตซึ่งให้ค่าชีวมวลมดสูงกว่างานสำรวจรุ่นใหม่มาก หนึ่งในตัวเลขเก่าประเมินไว้ประมาณ 70 เมกะตันของคาร์บอน โดยอาศัยข้อมูลจากป่าฝนเพียงไม่กี่พื้นที่ซึ่งมีมดหนาแน่นเป็นพิเศษ งานวิจัย PNAS ปี 2022 ระบุว่าการประเมินลักษณะนั้นมีหลักฐานเชิงพื้นที่จำกัด

การศึกษารุ่นใหม่ใช้แนวทางจากข้อมูลภาคสนามจำนวนมาก แล้วค่อยขยายผลตามถิ่นอาศัยแต่ละแบบ ตัวอย่างที่เก็บมีทั้งมดในเศษใบไม้ มดบนต้นไม้ และมดที่ไม่ได้ออกหาอาหาร จึงได้ตัวเลขจำนวนมดสูงมาก แต่ค่าชีวมวลรวมลดลงเมื่อเทียบกับการคำนวณเก่า

ผลยังมีขอบเขตที่ต้องระวัง เพราะพื้นที่ป่าเหนือ ป่าชายเลน และรังใต้ดินบางส่วนมีข้อมูลน้อย รวมถึงยังประเมินสัดส่วนมดที่ไม่ออกจากรังและน้ำหนักเฉลี่ยของมดแต่ละตัวได้ไม่สมบูรณ์ ตัวเลขอาจถูกปรับได้เมื่อมีข้อมูลเพิ่ม แต่หลักฐานที่มีอยู่ตอนนี้รองรับสัดส่วนประมาณหนึ่งในห้าของชีวมวลมนุษย์ มากกว่าการสรุปว่าเท่ากัน

มดมีน้ำหนักน้อย แต่มีผลต่อระบบนิเวศ

ชีวมวลมด 12.3 เมกะตันของคาร์บอนแห้งยังสูงกว่าชีวมวลรวมของนกป่าและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมป่าทั้งหมดตามฐานข้อมูลเดียวกัน มดที่ออกหากินบนพื้นดินเกือบ 61 เปอร์เซ็นต์กระจุกตัวอยู่ในป่าชื้นเขตร้อนและทุ่งหญ้าสะวันนา

มดช่วยพรวนและเคลื่อนย้ายดิน ขนเมล็ดพืช เศษอาหาร และซากอินทรียวัตถุเข้าไปในรัง การทำงานของมดแต่ละตัวมีขนาดเล็กจนแทบมองไม่เห็น แต่จำนวนรวมระดับ 20 พันล้านล้านตัวทำให้ผลของพวกมันปรากฏในระดับพื้นที่ป่าและห่วงโซ่อาหาร

ตัวเลขที่ควรจำจึงมีอยู่สองชุด: โลกมีมดราว 20 พันล้านล้านตัว และชีวมวลคาร์บอนแห้งของมดอยู่ที่ประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์ของมนุษย์ทั้งโลก การเปรียบเทียบว่า มดทั้งหมดหนักเท่ามนุษย์ เป็นเรื่องเล่าจากค่าประเมินเก่า ส่วนข้อมูลเชิงประจักษ์ที่ละเอียดขึ้นชี้ว่า มดไม่ได้ชนะมนุษย์ด้วยน้ำหนักรวม แต่ชนะด้วยจำนวนและบทบาทที่แทรกอยู่แทบทุกผืนดิน