ม้าลายขาวลายดำหรือดำลายขาวกันแน่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นม้าลายยืนอยู่กลางทุ่ง คนมักเถียงกันเล่น ๆ ว่า ตัวมันเป็นสีขาวแล้วมีลายดำ หรือจริง ๆ เป็นสีดำแล้วมีลายขาว เพราะทั้งสองสีแบ่งพื้นที่บนตัวพอ ๆ กันจนตอบจากภาพรวมได้ยาก

คำตอบที่นักชีววิทยาใช้อธิบายกันคือ ม้าลายมีพื้นฐานเป็นสัตว์สีเข้ม หรือพูดให้ชัดคือดำลายขาว ผิวหนังใต้ขนมีสีเข้ม และส่วนขนสีดำเกิดจากเม็ดสีเมลานินตามปกติ ส่วนแถบสีขาวคือบริเวณที่การสร้างเม็ดสีในเส้นขนถูกยับยั้งระหว่างพัฒนาการ จึงไม่ได้เป็นการเอาสีขาวมาวาดทับบนตัวดำ

สีขาวคือจุดที่เม็ดสีไม่ถูกสร้าง

ขนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้สีจากเซลล์สร้างเม็ดสีชื่อ melanocyte ซึ่งผลิตเมลานินแล้วส่งต่อไปยังเส้นขนที่กำลังงอก ในบริเวณลายดำของม้าลาย ระบบนี้ทำงานเต็มที่ จึงเห็นขนสีเข้มชัดเจน แต่ในบริเวณที่จะกลายเป็นลายขาว สัญญาณทางพันธุกรรมทำให้กระบวนการสร้างหรือส่งเม็ดสีลดลง เส้นขนจึงดูขาวหรือครีมอ่อน

จุดที่น่าสนใจคือ ลายของม้าลายแต่ละตัวไม่เหมือนกันเสียทีเดียว เส้นที่คอ ช่วงลำตัว ก้น และขา มีรายละเอียดเฉพาะตัวคล้ายลายนิ้วมือ เราจึงไม่ควรมองลายนี้เป็นเพียงสีสองเฉดวางสลับกัน แต่เป็นผลจากการกำหนดตำแหน่งของเม็ดสีอย่างละเอียดตั้งแต่อยู่ในครรภ์

แล้วลายขาวดำมีไว้ซ่อนตัวจากสิงโตไหม

คำอธิบายเรื่องพรางตัวเคยได้รับความนิยม เพราะเมื่อม้าลายรวมฝูง ลายจำนวนมากอาจทำให้สายตามนุษย์รู้สึกสับสนได้ แต่หลักฐานที่มีอยู่ไม่ได้ชี้ว่าลายนี้ทำให้สิงโตล่าได้ยากเป็นพิเศษ งานศึกษาหลายชิ้นจึงหันไปมองสัตว์ตัวเล็กกว่านั้น นั่นคือแมลงดูดเลือด

งานวิจัยเปรียบเทียบพฤติกรรมแมลงวันเหลือบใกล้ม้าลายและม้าบ้าน พบว่าแมลงยังบินวนและเข้าหาได้พอ ๆ กันจากระยะไกล แต่เมื่อเข้าประชิดลายขาวดำ มันลงจอดบนตัวม้าลายสำเร็จน้อยกว่า งานทดลองที่ให้ม้าบ้านสวมผ้าคลุมลายม้าลายก็พบผลไปในทิศทางเดียวกัน

ลายไม่ได้ทำให้แมลงมองไม่เห็น แต่ทำให้ลงจอดยาก

นักวิจัยยังถกกันว่ากลไกในดวงตาแมลงเกิดขึ้นอย่างไรแน่ บางข้อเสนอเกี่ยวกับภาพการเคลื่อนไหวที่ถูกรบกวน บางข้อเสนอเกี่ยวกับการรับแสงและการกะจังหวะก่อนแตะผิว สิ่งที่ข้อมูลสนับสนุนชัดกว่าคือ ลายทำหน้าที่เด่นในระยะใกล้ จนแมลงวันดูดเลือดควบคุมการลงจอดได้ไม่ดี

เรื่องนี้สำคัญต่อม้าลาย เพราะแมลงดูดเลือดบางกลุ่มเป็นพาหะของเชื้อโรคในสัตว์กีบ ลายขาวดำจึงอาจเป็นเกราะแบบไม่ต้องต่อสู้ ไม่ได้กันแมลงออกไปจากบริเวณทั้งหมด แต่ลดโอกาสที่มันจะเกาะอยู่นานพอจะดูดเลือดได้

ดังนั้น ถ้าต้องเลือกคำตอบสั้นที่สุด ม้าลายคือ ดำลายขาว แต่ถ้ามองให้ครบ ลายของมันไม่ใช่คำถามเล่นคำเรื่องสีเท่านั้น มันคือผลของการควบคุมเม็ดสี และน่าจะเป็นอาวุธสำคัญในการรับมือแมลงดูดเลือดบนทุ่งหญ้าแอฟริกา