จากรุ่งเรืองสู่เลือนหาย! ยิวในจีนอยู่มานับพันปี ทำไมวันนี้แทบไม่เหลือ?

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับ “ชาวยิวในจีน” แล้วรู้สึกว่าน่าสนใจมาก เพราะหากพูดถึงประวัติศาสตร์ชาวยิว คนส่วนใหญ่มักนึกถึงตะวันออกกลาง อิสราเอล ยุโรป หรือสหรัฐอเมริกา

แต่มีเรื่องหนึ่งที่หลายคนอาจไม่เคยรู้มาก่อนว่า

บนแผ่นดินจีนก็เคยมีชุมชนชาวยิวที่ดำรงอยู่ยาวนานหลายร้อยปี

และไม่ได้เป็นเพียงกลุ่มพ่อค้าที่เดินทางผ่านมาแล้วจากไป

แต่ชาวยิวบางส่วนเคยตั้งรกราก สร้างครอบครัว สร้างศาสนสถาน เรียนภาษาจีน ใช้นามสกุลจีน และใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับสังคมจีนจนเกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมอย่างลึกซึ้ง

สถานที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งคือ เมืองไคเฟิง มณฑลเหอหนาน

เรื่องราวของที่นี่น่าสนใจตรงที่ ชุมชนไม่ได้ถูกกวาดล้างหายไปในสงครามครั้งเดียว

แต่กลับค่อย ๆ เลือนหายไปจากประวัติศาสตร์ด้วยกระบวนการที่ช้ากว่านั้นมาก

นั่นคือ...

การกลมกลืนเข้ากับสังคมจีนทีละรุ่น

แล้วเหตุใดชาวยิวจึงเดินทางไกลจากตะวันออกกลางมาถึงจีน?

และเหตุใดชุมชนที่เคยมีสมาชิกเป็นพัน ๆ คน จึงแทบไม่เหลือร่องรอยในฐานะชุมชนยิวดั้งเดิมอีกต่อไป?

เรื่องนี้ต้องย้อนกลับไปหลายร้อยปีก่อน

 

ก่อนจะถึงจีน ชาวยิวกระจายไปทั่วโลกได้อย่างไร?

ก่อนอื่นต้องแก้ความเข้าใจที่มักพบในเรื่องเล่าทั่วไปเสียก่อน

มีการกล่าวกันอยู่บ่อยครั้งว่า “ชาวยิวถูกขับออกจากคานาอันใน ค.ศ. 70” แล้วจึงกระจัดกระจายไปทั่วโลก

แต่ในทางประวัติศาสตร์ เรื่องไม่ได้เกิดขึ้นง่าย ๆ เช่นนั้น

ค.ศ. 70 เป็นปีสำคัญอย่างยิ่ง เพราะกองทัพโรมันเข้ายึดกรุงเยรูซาเล็มและทำลายพระวิหารที่สอง หลังการกบฏครั้งใหญ่ของชาวยิวต่อจักรวรรดิโรมัน

เหตุการณ์ดังกล่าวส่งผลอย่างรุนแรงต่อสังคมและศาสนาของชาวยิว และเป็นหนึ่งในจุดเปลี่ยนสำคัญของประวัติศาสตร์การพลัดถิ่น

แต่ ไม่ได้หมายความว่าชาวยิวทุกคนถูกขับออกจากดินแดนทั้งหมดในปีเดียว

ชุมชนชาวยิวยังคงดำรงอยู่ในดินแดนดังกล่าวต่อมาอีกหลายยุคหลายสมัย ขณะเดียวกันชาวยิวจำนวนมากก็อาศัยอยู่ในพื้นที่อื่นของโลกอยู่ก่อนแล้ว

การพลัดถิ่นของชาวยิวจึงเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนานหลายศตวรรษ

จากตะวันออกกลางไปยังเมดิเตอร์เรเนียน แอฟริกาเหนือ เปอร์เซีย เอเชียกลาง และยุโรป

เมื่อเครือข่ายการค้าขยายตัว เส้นทางการค้าระหว่างโลกตะวันตก ตะวันออกกลาง เอเชียกลาง และจีนก็เชื่อมโยงกันมากขึ้น

พ่อค้าจากดินแดนตะวันตกจึงมีโอกาสเดินทางเข้ามายังจีน

และหนึ่งในกลุ่มที่เข้ามาก็คือ...

ชาวยิว

ไคเฟิง เมืองจีนที่กลายเป็นบ้านของชาวยิว

หลักฐานเกี่ยวกับชุมชนยิวในจีนก่อนยุคใหม่มีอยู่หลายแห่ง แต่ ไคเฟิงเป็นชุมชนที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์หลงเหลือมากที่สุด

เอกสารและจารึกจำนวนหนึ่งทำให้นักวิชาการสามารถศึกษาชุมชนแห่งนี้ได้ละเอียดกว่าชุมชนอื่น ๆ

ไคเฟิงมีความสำคัญอย่างมาก เพราะเคยเป็นเมืองหลวงของราชวงศ์ซ่งเหนือ และเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ การค้า และการคมนาคมของจีน

เมื่อพ่อค้าจากเอเชียตะวันตกเดินทางเข้ามาตามเครือข่ายการค้า จึงไม่น่าแปลกที่บางคนจะเลือกตั้งหลักแหล่งอยู่ในเมืองใหญ่เช่นนี้

ชุมชนยิวไคเฟิงมีหลักฐานชัดเจนอย่างน้อยตั้งแต่ยุคราชวงศ์ซ่ง และมีการสร้างศาสนสถานของชุมชนขึ้นในเวลาต่อมา

จารึกของชุมชนยิวไคเฟิงหลายชิ้น ซึ่งสร้างขึ้นใน ค.ศ. 1489, 1512, 1663 และ 1679 เป็นหลักฐานสำคัญที่นักวิชาการใช้ศึกษาประวัติศาสตร์ของพวกเขา

ที่น่าสนใจคือ ชาวยิวในไคเฟิงไม่ได้อยู่อย่างโดดเดี่ยว

พวกเขาค่อย ๆ เรียนรู้สังคมจีน

ใช้ภาษาจีน

รับวัฒนธรรมจีน

ตั้งครอบครัว

และในเวลาต่อมาก็มีการแต่งงานกับคนจีน

นี่คือจุดที่เรื่องราวเริ่มน่าสนใจขึ้นเรื่อย ๆ

เพราะการปรับตัวที่ช่วยให้พวกเขาอยู่รอดบนแผ่นดินจีน กลับกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้อัตลักษณ์ยิวของชุมชนค่อย ๆ อ่อนลง

จากชาวยิวสู่ “คนจีน” ทีละรุ่น

ชาวยิวไคเฟิงไม่ได้ละทิ้งอัตลักษณ์ของตนเองทันที

ในช่วงหลายศตวรรษแรก พวกเขายังคงรักษาศาสนาและพิธีกรรมเอาไว้

มีศาสนสถาน มีคัมภีร์ มีการประกอบพิธี และมีจารึกทั้งภาษาจีนและภาษาฮีบรู

แต่การรักษาอัตลักษณ์ของชุมชนหนึ่งให้คงอยู่เป็นเวลาหลายร้อยปีไม่ใช่เรื่องง่าย

โดยเฉพาะเมื่อสมาชิกของชุมชนมีจำนวนไม่มาก และอยู่ท่ามกลางสังคมที่มีประชากรจีนจำนวนมหาศาล

คนรุ่นแรกอาจพูดภาษาของบรรพบุรุษ

แต่รุ่นลูกพูดภาษาจีนได้คล่องกว่า

รุ่นต่อมาใช้ชีวิตตามธรรมเนียมจีนมากขึ้น

และเมื่อเกิดการแต่งงานข้ามกลุ่ม อัตลักษณ์ของคนรุ่นใหม่ก็ยิ่งมีความซับซ้อนขึ้น

งานศึกษาทางวิชาการเกี่ยวกับชาวยิวไคเฟิงพบหลักฐานของการผสมผสานระหว่างวัฒนธรรมยิวกับจีนอย่างชัดเจน รวมถึงการที่สมาชิกบางส่วนของชุมชนรับแนวคิดขงจื๊อและมีความสัมพันธ์กับสังคมจีนอย่างลึกซึ้ง

พูดง่าย ๆ ก็คือ

พวกเขาไม่ได้ถูกบังคับให้กลายเป็นจีนในวันเดียว

แต่พวกเขาค่อย ๆ กลายเป็นจีนมากขึ้นในแต่ละรุ่น

และนี่อาจเป็นเหตุผลสำคัญที่สุดข้อหนึ่งที่ทำให้ชุมชนยิวไคเฟิงค่อย ๆ เสื่อมสลาย

แล้วชาวยิวไคเฟิงมีจำนวนเท่าไร?

ตัวเลขประชากรของชุมชนในแต่ละยุคมีความแตกต่างกันตามหลักฐานและวิธีการนับ จึงไม่ควรฟันธงตัวเลขเดียวว่าเป็นจำนวนที่แน่นอนที่สุด

อย่างไรก็ตาม มีการประเมินว่าชุมชนเคยมีสมาชิกอยู่ในระดับหลายพันคน

สิ่งที่น่าสนใจกว่าตัวเลขคือ พวกเขาสามารถดำรงอยู่ในจีนได้นานหลายศตวรรษ

และเมื่อเวลาผ่านไป ชาวยิวไคเฟิงจำนวนหนึ่งมีนามสกุลแบบจีน เช่น Ai, Shi, Gao, Gan, Jin, Li, Zhang และอื่น ๆ

พวกเขาใช้ชีวิตในสังคมจีนจนแทบแยกไม่ออกจากคนจีนทั่วไป

แต่สิ่งหนึ่งที่ค่อย ๆ หายไปก็คือ...

ศาสนายิว

งานวิจัยเกี่ยวกับชุมชนไคเฟิงพบหลักฐานว่า เมื่อการกลมกลืนทางวัฒนธรรมเพิ่มขึ้น สมาชิกบางส่วนที่ยังคงยึดถือศาสนาอย่างเคร่งครัดเริ่มแยกออกจากกลุ่มที่กลมกลืนเข้ากับสังคมจีนมากกว่าเดิม และท้ายที่สุดกลุ่มที่ยังรักษาศาสนาไว้ก็มีจำนวนและทรัพยากรลดลงจนไม่สามารถฟื้นฟูศาสนสถานได้อย่างเต็มที่

นี่จึงเป็นเหตุผลว่า เหตุใดในช่วงปลายยุคจักรวรรดิจีน ศาสนสถานของชาวยิวไคเฟิงจึงเสื่อมโทรมลง และความรู้ด้านศาสนายิวในชุมชนก็ลดน้อยลงตามลำดับ

แต่แล้วชาวยิวก็กลับมาปรากฏตัวในจีนอีกครั้ง

หากคิดว่าประวัติศาสตร์ชาวยิวในจีนจบลงที่ไคเฟิง ก็ยังไม่ถูกต้อง

เพราะในช่วงศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 ชาวยิวอีกหลายกลุ่มได้เดินทางเข้ามาในจีน

คราวนี้ศูนย์กลางไม่ได้อยู่ที่ไคเฟิง

แต่อยู่ที่...

เซี่ยงไฮ้

หลังจีนพ่ายแพ้ในสงครามฝิ่นครั้งที่หนึ่ง และเกิดระบบเมืองท่าที่เปิดให้ชาวต่างชาติเข้ามาทำธุรกิจ เซี่ยงไฮ้ก็กลายเป็นศูนย์กลางการค้าแห่งใหม่

พ่อค้าชาวยิวจากแบกแดดและอินเดียเข้ามาทำธุรกิจในเมืองนี้

หนึ่งในตระกูลที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ ซาสซูน

ธุรกิจของตระกูลซาสซูนมีทั้งการค้า อสังหาริมทรัพย์ และกิจการอื่น ๆ ขณะเดียวกันประวัติศาสตร์ของตระกูลก็เกี่ยวข้องกับการค้าฝิ่นในเอเชีย ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของระบบการค้าระหว่างอินเดียกับจีนในศตวรรษที่ 19

ชุมชนชาวยิวในเซี่ยงไฮ้จึงเติบโตขึ้น

มีทั้งศาสนสถาน โรงเรียน องค์กรการกุศล สุสาน และสถาบันทางสังคมต่าง ๆ

หลักฐานของชุมชนยิวเซี่ยงไฮ้สามารถย้อนกลับไปถึงศตวรรษที่ 19 และในเวลาต่อมาชุมชนก็มีความหลากหลายมากขึ้น ทั้งชาวยิวเชื้อสายตะวันออกกลาง ชาวยิวรัสเซีย และชาวยิวจากยุโรป

---

จากรัสเซียถึงฮาร์บิน ชาวยิวอีกกลุ่มหนึ่งเดินทางเข้าจีน

ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 ยังมีชาวยิวจากจักรวรรดิรัสเซียเดินทางเข้ามาในจีนจำนวนมาก

เมือง ฮาร์บิน กลายเป็นศูนย์กลางสำคัญของชุมชนชาวยิวรัสเซีย

สาเหตุมีหลายประการ ทั้งการกดขี่ การเลือกปฏิบัติ การเปลี่ยนแปลงทางการเมือง และการแสวงหาโอกาสทางเศรษฐกิจ

ชาวยิวกลุ่มนี้มีอัตลักษณ์และประสบการณ์แตกต่างจากชุมชนยิวไคเฟิงอย่างมาก

เพราะพวกเขาเป็นผู้อพยพรุ่นใหม่ที่ยังรักษาภาษา ศาสนา และวัฒนธรรมยิวเอาไว้ค่อนข้างชัดเจน

ฮาร์บินจึงเคยมีโรงเรียน ร้านค้า สมาคม และศาสนสถานของชาวยิว

ขณะเดียวกัน ชุมชนยิวในเซี่ยงไฮ้ก็เติบโตขึ้นเช่นกัน

ทำให้จีนในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 กลายเป็นบ้านของชุมชนยิวหลายกลุ่มที่มีภูมิหลังแตกต่างกัน

แล้วสงครามโลกครั้งที่สองก็ทำให้เซี่ยงไฮ้กลายเป็น “เมืองหลบภัย”

นี่คือช่วงที่น่าทึ่งที่สุดช่วงหนึ่งของประวัติศาสตร์ยิวในจีน

เมื่ออดอล์ฟ ฮิตเลอร์และพรรคนาซีขึ้นสู่อำนาจในเยอรมนี ค.ศ. 1933 การกดขี่ชาวยิวเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

หลังการผนวกออสเตรียใน ค.ศ. 1938 ชาวยิวออสเตรียจำนวนมากตกอยู่ภายใต้การประหัตประหาร

ปัญหาคือ...

หลายประเทศในโลกไม่ต้องการรับผู้ลี้ภัย

แต่เซี่ยงไฮ้ในเวลานั้นเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ชาวยิวสามารถเดินทางเข้าไปได้โดยไม่ต้องมีวีซ่าเข้าประเทศในแบบที่หลายประเทศกำหนด

ผลที่ตามมาจึงน่าทึ่งมาก

ชาวยิวจากเยอรมนี ออสเตรีย และยุโรปตะวันออกจำนวนมากเดินทางมายังเซี่ยงไฮ้

ข้อมูลจาก United States Holocaust Memorial Museum ระบุว่า เซี่ยงไฮ้รับชาวยิวประมาณ 17,000 คน ในช่วงเวลาที่การอพยพจากยุโรปกำลังเกิดขึ้นอย่างรุนแรง

เพียงหนึ่งปี หลังปลาย ค.ศ. 1938 จำนวนผู้ลี้ภัยชาวยิวในเซี่ยงไฮ้เพิ่มขึ้นจากประมาณ 1,500 คนเป็นเกือบ 17,000 คน

คนเหล่านี้บางคนเป็นแพทย์

บางคนเป็นครู

บางคนเป็นนักดนตรี

บางคนเป็นนักเขียน

บางคนเป็นพ่อค้า

และบางคนแทบไม่มีทรัพย์สินติดตัวมาเลย

แต่ทั้งหมดมีสิ่งหนึ่งเหมือนกัน

พวกเขากำลังหนีเอาชีวิตรอด

ชื่อของชายจีนคนหนึ่งที่ไม่ควรถูกลืม

ในประวัติศาสตร์ช่วงนี้ มีชาวจีนคนหนึ่งที่สมควรได้รับการกล่าวถึง

เขาคือ เหอ เฟิ่งซัน (Ho Feng-Shan) กงสุลจีนประจำกรุงเวียนนา

หลังเยอรมนีผนวกออสเตรียใน ค.ศ. 1938 ชาวยิวจำนวนมากพยายามหนีออกจากประเทศ แต่การเดินทางออกจากดินแดนนาซีต้องมีเอกสารที่แสดงว่ามีประเทศปลายทางยอมรับ

เหอ เฟิ่งซันจึงออกวีซ่าจีนให้ชาวยิวจำนวนมาก แม้ผู้บังคับบัญชาของเขาจะไม่ต้องการให้ดำเนินการในลักษณะดังกล่าว

ที่สำคัญคือ วีซ่าจีนเหล่านี้ช่วยให้ผู้ถือสามารถใช้เป็นเอกสารสำหรับออกจากดินแดนนาซี แม้ผู้ถือบางรายไม่ได้เดินทางไปจีนในท้ายที่สุดก็ตาม

Yad Vashem ระบุว่า เหอ เฟิ่งซันได้รับการยกย่องเป็น Righteous Among the Nations ใน ค.ศ. 2000 จากการช่วยเหลือชาวยิวในช่วงการประหัตประหารของนาซี

ชื่อของเขาจึงกลายเป็นหนึ่งในตัวอย่างสำคัญของชาวจีนที่มีส่วนช่วยเหลือผู้ลี้ภัยชาวยิวในยุคมืดของยุโรป

แต่เซี่ยงไฮ้เองก็ไม่ได้เป็นสถานที่ปลอดภัยตลอดไป

การมาถึงเซี่ยงไฮ้ไม่ได้หมายความว่าชาวยิวจะมีชีวิตสุขสบาย

หลังญี่ปุ่นเข้าควบคุมเซี่ยงไฮ้ สถานการณ์ของผู้ลี้ภัยยิ่งลำบาก

ชาวยิวผู้ลี้ภัยจำนวนมากถูกจำกัดให้อยู่ในพื้นที่ที่ต่อมาถูกเรียกว่าเขตสำหรับผู้ลี้ภัยชาวยิว

พื้นที่บางส่วนของย่านนั้นถูกขนานนามว่า “Little Vienna” เพราะมีร้านอาหาร ร้านเบเกอรี่ โรงเรียน และกิจกรรมทางวัฒนธรรมที่สะท้อนชีวิตของผู้ลี้ภัยจากยุโรป

พวกเขาพยายามสร้างชีวิตขึ้นมาใหม่บนแผ่นดินที่ไม่เคยคิดว่าจะต้องมาอยู่

บางคนเปิดร้าน

บางคนเป็นครู

บางคนเป็นหมอ

บางคนทำธุรกิจเล็ก ๆ

และบางคนสร้างครอบครัวขึ้นใหม่

แม้ชีวิตจะยากลำบาก แต่พวกเขารอดชีวิตจากสงครามและการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ของนาซีมาได้

---

แล้วเหตุใดชุมชนยิวในจีนจึงหายไปในที่สุด?

คำตอบไม่ได้มีเพียง “จีนขับชาวยิวออก”

เพราะภาพดังกล่าวง่ายเกินไปและไม่ตรงกับประวัติศาสตร์ทั้งหมด

สิ่งที่เกิดขึ้นจริงเป็นผลจาก สงคราม การเปลี่ยนแปลงทางการเมือง การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ การเกิดรัฐอิสราเอล และการอพยพของชาวยิวออกจากจีน

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ชุมชนยิวจำนวนมากเริ่มเดินทางออกจากเซี่ยงไฮ้

บางคนไปอิสราเอล

บางคนไปสหรัฐอเมริกา

บางคนไปแคนาดา

บางคนไปออสเตรเลีย

และบางครอบครัวเดินทางไปยังฮ่องกง

เมื่อสงครามกลางเมืองจีนสิ้นสุดลงและรัฐบาลคอมมิวนิสต์ขึ้นสู่อำนาจใน ค.ศ. 1949 การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและการเมืองยิ่งทำให้ชาวต่างชาติและชุมชนพ่อค้าต่างชาติทยอยออกจากจีน

ข้อมูลของ Jewish Community of China ระบุว่า ครอบครัวชาวยิวที่มีฐานะและธุรกิจมั่นคงจำนวนมากได้ย้ายกิจการออกไปแล้ว เช่น ตระกูลซาสซูนย้ายฐานไปยังบาฮามาส ขณะที่ตระกูลคาโดรีมีฐานสำคัญที่ฮ่องกง

จำนวนชาวยิวในจีนจึงลดลงอย่างรวดเร็ว

ช่วงกลางทศวรรษ 1950 เหลือไม่ถึง 1,000 คนทั่วประเทศตามข้อมูลของ Jewish Community of China

ค.ศ. 1956 ประตูบานหนึ่งก็ปิดลง

ในเซี่ยงไฮ้ ศาสนสถานยิวแห่งใหม่ซึ่งสร้างขึ้นใน ค.ศ. 1941 ยังคงมีการประกอบศาสนกิจจนถึง ค.ศ. 1956

แต่เมื่อจำนวนสมาชิกเหลือน้อยลง ค่าใช้จ่ายในการดูแลอาคารขนาดใหญ่ก็กลายเป็นภาระ

ท้ายที่สุด อาคารถูกขายให้หน่วยงานของรัฐบาลจีนในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1956

นี่จึงเป็นหนึ่งในหมุดหมายสำคัญที่สะท้อนว่า

ชุมชนยิวในจีนไม่ได้กำลังเติบโตอีกต่อไป แต่กำลังเข้าสู่ช่วงสุดท้ายของการดำรงอยู่ในฐานะชุมชนขนาดใหญ่

อย่างไรก็ตาม หากจะบอกว่า “ชาวยิวในจีนหมดไปในปี 1956” ก็ยังไม่ถูกต้องเสียทีเดียว

เพราะฮาร์บินยังมีชาวยิวเหลืออยู่

ปลายทศวรรษ 1950 ชุมชนยิวฮาร์บินมีสมาชิกประมาณ 153 คน และยังคงมีกิจกรรมทางศาสนาอยู่

จนกระทั่งวันที่ 20 พฤศจิกายน ค.ศ. 1965 ชุมชนยิวฮาร์บินจึงยุติการดำเนินงานอย่างเป็นทางการ

นั่นเป็นจุดสิ้นสุดของชุมชนยิวฮาร์บินที่ดำรงอยู่มาประมาณหนึ่งศตวรรษ

แล้ว “ยิวไคเฟิง” หายไปไหน?

คำตอบที่น่าสนใจก็คือ...

ไม่ได้หายไปทั้งหมด

ลูกหลานของชุมชนดั้งเดิมยังมีอยู่

แต่สิ่งที่แทบไม่เหลือคือ “ชุมชนยิว” ในความหมายของสถาบันศาสนาและวิถีชีวิตแบบเดิม

นี่เป็นความแตกต่างที่สำคัญมาก

คนหนึ่งอาจมีบรรพบุรุษเป็นชาวยิว

แต่ไม่ได้หมายความว่าเขายังคงดำเนินชีวิตตามศาสนายิว

เมื่อภาษาเปลี่ยน

เมื่อการแต่งงานข้ามกลุ่มเกิดขึ้น

เมื่อพิธีกรรมไม่ได้ถูกส่งต่อ

เมื่อคัมภีร์และความรู้ทางศาสนาไม่ได้ถูกสอนให้คนรุ่นใหม่

อัตลักษณ์ก็ย่อมค่อย ๆ เปลี่ยนไป

นักวิชาการจึงมองกรณีไคเฟิงเป็นตัวอย่างสำคัญของ การกลมกลืนทางวัฒนธรรมของชาวยิวเข้ากับสังคมจีน

และนี่ทำให้ประวัติศาสตร์ยิวในจีนแตกต่างจากชุมชนยิวบางแห่งในยุโรปอย่างชัดเจน

จากไคเฟิงถึงเซี่ยงไฮ้ สิ่งที่หายไปไม่ใช่ “คน” แต่คือ “ชุมชน”

หากมองย้อนกลับไปตั้งแต่ต้น จะพบว่าประวัติศาสตร์ชาวยิวในจีนมีอย่างน้อยสองช่วงใหญ่ ๆ

ช่วงแรกคือชุมชนดั้งเดิมอย่างไคเฟิง

ชาวยิวเข้ามาตั้งถิ่นฐานและค่อย ๆ ผสมผสานเข้ากับสังคมจีนเป็นเวลาหลายร้อยปี

จนในที่สุดอัตลักษณ์ทางศาสนาค่อย ๆ อ่อนลง

ส่วน ช่วงที่สองคือชุมชนยิวสมัยใหม่

ประกอบด้วยพ่อค้า นักธุรกิจ ผู้อพยพจากรัสเซีย และผู้ลี้ภัยจากยุโรป

คนกลุ่มนี้ไม่ได้เข้ามาจีนด้วยเหตุผลเดียวกัน

บางคนมาเพื่อการค้า

บางคนหนีการกดขี่

บางคนหนีสงคราม

และบางคนหนีความตาย

แต่เมื่อสถานการณ์ในจีนและโลกเปลี่ยนไป พวกเขาก็ทยอยเดินทางออกไป

ดังนั้น การพูดว่า

“ชาวยิวหายไปจากจีน”

จึงอาจไม่ถูกต้องนัก

สิ่งที่หายไปคือ ชุมชนยิวขนาดใหญ่ที่มีสถาบันทางศาสนาและวัฒนธรรมของตนเอง

ส่วนผู้คนและลูกหลานของพวกเขายังคงกระจายอยู่ทั่วโลก

ในมุมมองของผู้เขียน เรื่องนี้มีแง่มุมที่น่าคิดมากกว่าคำถามว่า “ทำไมยิวจึงหายไปจากจีน”

เพราะประวัติศาสตร์ของชาวยิวไคเฟิงสะท้อนเรื่องหนึ่งได้อย่างชัดเจนว่า

การปรับตัวสามารถช่วยให้คนกลุ่มหนึ่งอยู่รอด แต่การปรับตัวมากเกินไปก็อาจทำให้อัตลักษณ์ดั้งเดิมค่อย ๆ จางหาย

ชาวยิวไคเฟิงสามารถอยู่ในจีนได้ยาวนานหลายร้อยปี

พวกเขาเรียนรู้ภาษา

เรียนรู้วัฒนธรรม

สร้างครอบครัว

ใช้ชีวิตร่วมกับคนจีน

และปรับตัวเข้ากับสังคมรอบข้าง

สิ่งเหล่านี้ทำให้พวกเขาอยู่รอด

แต่ในอีกด้านหนึ่ง เมื่อเวลาผ่านไปหลายร้อยปี สิ่งที่ทำให้พวกเขาแตกต่างจากคนรอบข้างกลับลดน้อยลงเรื่อย ๆ

ศาสนาถูกปฏิบัติน้อยลง

ความรู้ภาษาฮีบรูลดลง

การถ่ายทอดพิธีกรรมขาดช่วง

และการแต่งงานข้ามกลุ่มทำให้เส้นแบ่งทางอัตลักษณ์ยิ่งบางลง

สุดท้าย...

ชุมชนไม่ได้ถูกทำลายในวันเดียว แต่ค่อย ๆ ละลายไปตามกาลเวลา

ส่วนชาวยิวที่เข้ามาในจีนยุคใหม่ก็มีเรื่องราวอีกแบบหนึ่ง

พวกเขาสร้างโรงเรียน สร้างศาสนสถาน สร้างธุรกิจ สร้างหนังสือพิมพ์ และสร้างชุมชนขึ้นใหม่ในเซี่ยงไฮ้ ฮาร์บิน และเมืองอื่น ๆ

แต่สงครามโลกครั้งที่สอง สงครามกลางเมืองจีน การเปลี่ยนแปลงทางการเมือง และการก่อตั้งรัฐอิสราเอลใน ค.ศ. 1948 ก็ทำให้ผู้คนเหล่านั้นเริ่มเดินทางออกไปอีกครั้ง

เมื่อมองภาพทั้งหมดแล้ว ผู้เขียนจึงรู้สึกว่า...

ประวัติศาสตร์ชาวยิวในจีนไม่ใช่เรื่องของ “คนกลุ่มหนึ่งที่หายไป” แต่เป็นเรื่องของผู้คนที่เดินทางผ่านประวัติศาสตร์หลายยุคหลายสมัย และทิ้งร่องรอยเอาไว้บนแผ่นดินจีน

จากพ่อค้าที่เดินทางตามเส้นทางการค้า

สู่ชุมชนยิวในไคเฟิง

จากพ่อค้าผู้สร้างธุรกิจในเซี่ยงไฮ้

สู่ผู้ลี้ภัยที่เดินทางหนีนาซี

และจากเมืองจีนที่เคยเป็นบ้านของพวกเขา

สู่การเดินทางครั้งใหม่หลังสงคราม

วันนี้ หากเดินทางไปไคเฟิง เราอาจไม่พบชุมชนยิวขนาดใหญ่เหมือนในอดีต

หากเดินทางไปเซี่ยงไฮ้ เราอาจเห็นเพียงอาคารและศาสนสถานเก่าแก่ที่หลงเหลืออยู่

แต่สิ่งเหล่านี้กำลังบอกเราว่า...

ครั้งหนึ่ง บนแผ่นดินจีน เคยมีผู้คนกลุ่มหนึ่งจากอีกฟากหนึ่งของโลกเดินทางมาถึง ตั้งบ้าน ตั้งครอบครัว สร้างชุมชน และเรียกสถานที่แห่งนี้ว่า “บ้าน”

และบางที คำถามที่น่าสนใจที่สุดจึงไม่ใช่

“ทำไมยิวจึงหายไปจากจีน?”

แต่อาจเป็น...

“เมื่อเวลาผ่านไปหลายร้อยปี อะไรคือสิ่งที่ทำให้เรายังสามารถเรียกตัวเองว่าเป็นคนกลุ่มเดิมได้?”

เพราะประวัติศาสตร์ของชาวยิวไคเฟิงกำลังบอกเราว่า

คนเราอาจเดินทางไกลจากบ้านเกิดได้

อาจเรียนรู้ภาษาใหม่

อาจรับวัฒนธรรมใหม่

อาจแต่งงานกับคนต่างวัฒนธรรม

และอาจกลายเป็นส่วนหนึ่งของสังคมใหม่

แต่ในขณะเดียวกัน...

สิ่งที่เคยทำให้คนกลุ่มหนึ่งแตกต่าง อาจค่อย ๆ เลือนหายไปทีละรุ่น โดยไม่มีใครรู้ด้วยซ้ำว่ามันหายไปตั้งแต่เมื่อใด

นี่อาจเป็นบทเรียนที่น่าสนใจที่สุดจากเรื่องราวของ “ชาวยิวในจีน” ที่ยืนยงผ่านประวัติศาสตร์มานานนับพันปี

แหล่งที่มาของข้อมูล :

1. Cambridge University Press — “Jewish Assimilation: The Case of Chinese Jews”
งานวิชาการเกี่ยวกับชุมชนยิวไคเฟิง กระบวนการกลมกลืนทางวัฒนธรรม ความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมจีน และการเสื่อมถอยของชุมชนทางศาสนา

2. United States Holocaust Memorial Museum (USHMM) — “Refugees”
ข้อมูลเกี่ยวกับการอพยพของชาวยิวจากเยอรมนี ออสเตรีย และยุโรปมายังเซี่ยงไฮ้ รวมถึงตัวเลขประมาณ 17,000 คนที่เข้ามายังเซี่ยงไฮ้ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง

3. United States Holocaust Memorial Museum — “German and Austrian Jewish Refugees in Shanghai”
ข้อมูลเกี่ยวกับชีวิตของผู้ลี้ภัยชาวยิวในเซี่ยงไฮ้ การก่อตั้งโรงเรียน ธุรกิจ ชุมชน และพื้นที่ที่ถูกเรียกว่า “Little Vienna”

4. Yad Vashem — ประวัติ Ho Feng-Shan (เหอ เฟิ่งซัน)
หลักฐานเกี่ยวกับกงสุลจีนประจำเวียนนา ผู้ช่วยออกวีซ่าให้ชาวยิวในช่วงการประหัตประหารของนาซี และได้รับการยกย่องเป็น Righteous Among the Nations ใน ค.ศ. 2000

5. The Jewish Community of China — “Jewish Diaspora in China”
ข้อมูลเกี่ยวกับชุมชนยิวในจีนยุคใหม่ เซี่ยงไฮ้ ฮาร์บิน เทียนจิน การลดลงของประชากรหลัง ค.ศ. 1949 การปิดศาสนสถาน และการยุติการดำเนินงานของชุมชนฮาร์บินใน ค.ศ. 1965

6. The Jewish Community of China — “Chronology of the Jews of Shanghai”
ข้อมูลประวัติชุมชนยิวในเซี่ยงไฮ้ การเข้ามาของพ่อค้าชาวยิว การเติบโตของชุมชน และบทบาทของตระกูลซาสซูน

7. The Jewish Community of China — Association of Former Residents of China in Israel
ข้อมูลเกี่ยวกับการอพยพครั้งใหญ่ของชาวยิวจากจีนไปยังอิสราเอลในช่วง ค.ศ. 1949–1952 และการเปลี่ยนแปลงของชุมชนยิวจีนหลังสงคราม