แรคคูนแคระเอาขยะมาปั้นเป็น “ของเล่น” แล้วตัวอื่นดูจนทำตาม แบบนี้เรียกว่า “วัฒนธรรม” ได้หรือยัง?

เรื่องนี้เริ่มจากพฤติกรรมที่ดูเหมือนแค่ความซุกซนของสัตว์ตัวเล็ก ๆ

นักวิจัยกำลังศึกษาผลกระทบของการท่องเที่ยวต่อ pygmy raccoon หรือแรคคูนแคระ บนเกาะ Cozumel ประเทศเม็กซิโก แล้วสังเกตเห็นลูกแรคคูนตัวหนึ่งหยิบกระดาษจากขยะ เอาไปจุ่มน้ำ ก่อนจะใช้เท้าหน้ากด กลิ้ง และคลุกกับทรายจนกระดาษจับตัวเป็นก้อน

จากนั้นมันไม่ได้กินกระดาษ

มันเอาก้อนนั้นไป ตบ กลิ้ง ไล่ และเล่นกับมัน

แต่ส่วนที่ทำให้เรื่องนี้น่าสนใจกว่า “สัตว์เล่นของ” คือ ลูกแรคคูนอีกตัวเฝ้าดู แล้วเริ่มพยายามทำแบบเดียวกัน ก่อนที่จะทำสำเร็จได้เองในภายหลัง

สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้เป็นแค่การคุ้ยขยะ

งานที่ตีพิมพ์ในวารสาร Wild รายงานการสังเกตแรคคูนแคระ Procyon pygmaeus ซึ่งเป็นสัตว์เฉพาะถิ่นของเกาะ Cozumel และอยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง

ระหว่างการสังเกตรวม 64 ชั่วโมง ทีมบันทึกพฤติกรรมการทำก้อนกระดาษได้ 14 ครั้ง

ในจำนวนนี้มีทั้งครั้งที่ทำสำเร็จและครั้งที่หยุดกลางคัน วัสดุที่ใช้มีตั้งแต่ใบเสร็จ กระดาษทิชชู ผ้าเช็ดปาก ไปจนถึงกระดาษห่ออาหาร

มันมี “ขั้นตอน” ที่เกิดซ้ำ

รูปแบบที่นักวิจัยเห็นค่อนข้างชัด:

หยิบกระดาษ → จุ่มน้ำ → กดหรือกลิ้งกับทราย → ทำให้กระดาษจับตัวเป็นก้อน → เอาไปเล่น

การจุ่มน้ำช่วยให้กระดาษนิ่มและรวมตัวกันง่ายขึ้น หลังจากได้ก้อนแล้ว แรคคูนก็ใช้มันในลักษณะของ object play เช่น ตบ กลิ้ง วิ่งไล่ หรือเล่นร่วมกับตัวอื่น

ทีมวิจัยไม่เห็นพฤติกรรมกินกระดาษหรือพยายามหาอาหารจากก้อนนั้น จึงตีความว่าพฤติกรรมดังกล่าวเกี่ยวข้องกับการเล่นมากกว่าการหาอาหาร

ตัวที่สองไม่ได้ทำเป็นทันที แต่มันดูอีกตัวก่อน

จุดที่ทำให้งานนี้ไปไกลกว่าเรื่องของเล่น คือพฤติกรรมของแรคคูนอีกตัวหนึ่ง

นักวิจัยเห็นมันอยู่ใกล้ ๆ ขณะตัวแรกกำลังทำก้อนกระดาษ หลังจากนั้นมันเริ่มหยิบกระดาษจากบริเวณเดียวกัน นำไปหาแหล่งน้ำ และพยายามทำตาม แม้ในช่วงแรกจะยังไม่สำเร็จ

ต่อมา หลังจากตัวแรกถูกนำออกจากพื้นที่เพื่อรับการดูแล ตัวที่สองสามารถทำกระบวนการคล้ายกันจนเกิดก้อนกระดาษได้เอง

รูปแบบ เห็น → ลองทำ → ทำได้ภายหลัง จึงทำให้นักวิจัยตั้งคำถามว่า พฤติกรรมนี้อาจมีส่วนของ social learning หรือการเรียนรู้ทางสังคม เข้ามาเกี่ยวข้อง

แล้วทำไมถึงมีคำว่า “วัฒนธรรม” เข้ามาเกี่ยว?

ในงานศึกษาพฤติกรรมสัตว์ คำว่า “วัฒนธรรม” ไม่ได้หมายความว่าสัตว์ต้องมีภาษา ศิลปะ หรือประเพณีเหมือนมนุษย์

ความหมายที่ใช้ในงานพฤติกรรมสัตว์กว้างกว่านั้น โดยเกี่ยวข้องกับพฤติกรรมที่ถูกเรียนรู้และสามารถส่งต่อทางสังคมภายในกลุ่ม

งานนี้จึงใช้คำว่า material culture เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นเกี่ยวข้องกับการนำวัตถุภายนอกมาดัดแปลง ก่อนนำไปใช้ในพฤติกรรมต่อ

แต่ตรงนี้ต้องระวังมาก เพราะผู้วิจัยใช้คำว่า “preliminary evidence” หรือหลักฐานเบื้องต้น

การสังเกตพฤติกรรมในแรคคูนเพียงไม่กี่ตัว ยังไม่เพียงพอจะสรุปว่าเกิดเป็นวัฒนธรรมที่มั่นคงของประชากรทั้งชนิด

พื้นที่อื่นมีทั้งแรคคูน กระดาษ และน้ำ แต่กลับไม่พบพฤติกรรมนี้

นักวิจัยยังไปดูอีกพื้นที่หนึ่งซึ่งมีทั้งแรคคูนวัยอ่อน กระดาษ และแหล่งน้ำให้เข้าถึงได้เช่นกัน

แต่กลับไม่พบการทำก้อนกระดาษแบบเดียวกัน

รายละเอียดนี้ทำให้สมมติฐานเรื่องการเรียนรู้ทางสังคมน่าสนใจขึ้น เพราะถ้าพฤติกรรมดังกล่าวเป็นสิ่งที่แรคคูนทุกตัวทำโดยสัญชาตญาณ เราอาจคาดว่าจะเห็นมันในพื้นที่อื่นด้วย

อย่างไรก็ตาม ตัวอย่างยังเล็กเกินกว่าจะตัดความเป็นไปได้อื่นออกได้หมด จึงต้องติดตามต่อว่า พฤติกรรมนี้จำกัดอยู่ในครอบครัวเดียว หรือสามารถแพร่ไปยังตัวอื่นในประชากรได้จริงหรือไม่

เรื่องน่ารักนี้มีด้านที่ไม่น่ารักซ่อนอยู่

แรคคูนแคระเป็นสัตว์ที่พบเฉพาะบนเกาะ Cozumel และกำลังเผชิญแรงกดดันจากการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ชายฝั่ง การท่องเที่ยว ถนน โรงแรม และกิจกรรมของมนุษย์

การที่สัตว์เข้าใกล้ขยะของมนุษย์มากขึ้น อาจเปิดโอกาสให้มันพบวัตถุใหม่และเกิดพฤติกรรมใหม่ได้

แต่ในเวลาเดียวกัน ขยะ อาหารจากมนุษย์ และสารปนเปื้อนก็สามารถสร้างความเสี่ยงต่อสุขภาพของสัตว์ได้เช่นกัน

ดังนั้นเรื่องนี้จึงไม่ควรถูกอ่านเพียงว่า “แรคคูนฉลาดและน่ารัก” เท่านั้น

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคำว่า “ฉลาด” คือพฤติกรรมใหม่เดินทางจากตัวหนึ่งไปสู่อีกตัวได้หรือไม่

แรคคูนตัวหนึ่งดูเหมือนจะพบวิธีเปลี่ยนกระดาษเปียกให้กลายเป็นวัตถุสำหรับเล่น

อีกตัวหนึ่งมีโอกาสเห็น พยายามทำตาม และภายหลังสามารถทำพฤติกรรมคล้ายกันได้เอง

ตอนนี้เรายังตอบไม่ได้ว่า นี่เป็นเพียงพฤติกรรมเล็ก ๆ ในครอบครัวเดียว หรือเป็นจุดเริ่มต้นของพฤติกรรมที่สามารถถูกส่งต่อภายในกลุ่มได้

แต่มันทำให้เห็นสิ่งหนึ่งชัดขึ้นว่า การเรียนรู้ของสัตว์ไม่ได้เกิดจากการลองผิดลองถูกเพียงลำพังเสมอไป

บางครั้งการได้ เห็นว่าอีกตัวทำอะไร อาจเปลี่ยนสิ่งที่สัตว์อีกตัวจะลองทำต่อจากนั้นได้ด้วย