สินค้า “ผลิตในไทย” แต่เงิน 100 บาทอยู่กับใครบ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพโรงงานที่ผลิตสินค้าได้มากขึ้นแล้วส่งออกไปทั่วโลก ฟังดูเหมือนประเทศไทยได้รับประโยชน์จากเงินก้อนนั้นเต็มจำนวน แต่ในทางธุรกิจ มูลค่าของสินค้าหนึ่งชิ้นเกิดจากคนและบริษัทหลายฝ่าย ตั้งแต่ผู้ผลิตวัตถุดิบและชิ้นส่วน ไปจนถึงโรงงานประกอบและผู้ให้บริการขนส่ง

ลองนึกถึงเครื่องใช้ไฟฟ้าชิ้นหนึ่งที่ติดป้ายว่า “ผลิตในไทย” โรงงานในไทยอาจออกแบบบางส่วน จ้างแรงงาน ประกอบ ทดสอบ บรรจุ และส่งออกจากท่าเรือไทยจริง แต่แผงวงจร ชิป มอเตอร์ สายไฟ แม่พิมพ์ หรือเครื่องจักรที่ใช้ผลิต อาจนำเข้าจากจีน ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ หรือประเทศอื่นมาก่อนแล้ว

ยอดส่งออกคือราคาสินค้า ไม่ใช่มูลค่าที่ไทยสร้างทั้งหมด

เมื่อผู้ซื้อในต่างประเทศจ่ายเงิน 100 บาทให้สินค้าที่ส่งออก ตัวเลขการส่งออกจะบันทึกมูลค่า 100 บาทเต็ม เพราะเป็นมูลค่าของสินค้าที่ข้ามพรมแดนออกไป

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้ไม่ควรถูกตีความว่าไทยเป็นผู้สร้างมูลค่าทั้ง 100 บาท หรือโรงงานเก็บเงินจำนวนดังกล่าวไว้เป็นกำไรทั้งหมด โรงงานยังต้องจ่ายค่าชิ้นส่วน วัตถุดิบ การขนส่ง ประกันภัย ลิขสิทธิ์ ซอฟต์แวร์ ดอกเบี้ย และค่าใช้จ่ายอื่นที่ใช้ในการผลิต

ตัวอย่างเช่น หากสินค้าส่งออกมีราคา 100 บาท และใช้ชิ้นส่วนนำเข้ามูลค่า 55 บาท เงินส่วนนี้ไม่ได้ “หายไป” อย่างไร้ที่มา แต่เป็นค่าของที่โรงงานต้องซื้อเพื่อผลิตสินค้า เพียงแต่มูลค่าส่วนนั้นเกิดขึ้นในประเทศผู้ผลิตชิ้นส่วน ไม่ได้เกิดในไทย

องค์การการค้าโลกอธิบายว่า สถิติการค้าแบบดั้งเดิมบันทึกมูลค่าสินค้าในลักษณะยอดรวมเมื่อสินค้าข้ามพรมแดน ขณะที่การวัดการค้าด้วยมูลค่าเพิ่มจะแยกดูว่า แต่ละประเทศสร้างมูลค่าให้สินค้าในแต่ละช่วงของห่วงโซ่การผลิตเท่าไร

สิ่งที่ควรดูควบคู่กับยอดส่งออกจึงเป็น มูลค่าเพิ่มในประเทศ ซึ่งในภาพรวมอาจอยู่ในรูปค่าจ้างแรงงาน ผลตอบแทนของกิจการ และภาษีจากการผลิต หลังคำนึงถึงสินค้าหรือบริการขั้นกลางที่ใช้ไปแล้ว

ทำไมการนำเข้าชิ้นส่วนจึงโตตามการส่งออก

โรงงานจำนวนมากในไทยเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่การผลิตระดับภูมิภาค เมื่อคำสั่งซื้อสินค้าสำเร็จรูปเพิ่มขึ้น โรงงานอาจต้องนำเข้าวัตถุดิบ เครื่องจักร หรือชิ้นส่วนสำหรับนำมาผลิตและส่งออกมากขึ้นตามไปด้วย

คำว่า “ผลิตในไทย” จึงไม่ได้หมายความว่าทุกชิ้นส่วนต้องผลิตในประเทศ โรงงานอาจเชี่ยวชาญด้านการประกอบขั้นสุดท้าย การควบคุมคุณภาพ หรือการปรับสินค้าให้ตรงกับตลาดปลายทาง ขณะที่ชิ้นส่วนบางประเภทอาจยังต้องพึ่งพาฐานการผลิตจากต่างประเทศ

การนำเข้าที่เพิ่มขึ้นจึงไม่ได้แปลว่าเศรษฐกิจไทยเสียประโยชน์เสมอไป หากการนำเข้านั้นช่วยให้โรงงานผลิตได้มากขึ้น จ้างงาน ซื้อบริการในประเทศ หรือส่งต่อองค์ความรู้ให้ซัพพลายเออร์ไทย แต่ก็ไม่ควรสรุปว่า มูลค่าการส่งออกทั้งหมดคือมูลค่าที่ไทยสร้างขึ้นเอง

เงินส่วนไหนยังหมุนอยู่ในไทย

กิจกรรมของโรงงานสร้างรายได้ในประเทศผ่านค่าจ้างพนักงาน ค่าขนส่ง คลังสินค้า งานซ่อมบำรุง ผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ ร้านค้าใกล้นิคมอุตสาหกรรม ภาษี และผลตอบแทนของกิจการ

โรงงานหนึ่งแห่งจึงไม่ได้มีเพียงสายพานการผลิต แต่ยังเชื่อมโยงกับคนขับรถ ผู้รับเหมาทำความสะอาด ร้านอาหาร คนขายวัสดุ ที่พัก และบริการต่าง ๆ ในพื้นที่ ทุกส่วนอาจได้รับอานิสงส์จากการผลิต แม้มูลค่าของชิปหรือมอเตอร์บางชิ้นจะเกิดขึ้นในต่างประเทศ

อย่างไรก็ตาม การมีมูลค่าเพิ่มเกิดขึ้นในไทยไม่ได้หมายความว่าเงินทั้งหมดจะต้องคงอยู่ในประเทศตลอดไป เพราะกำไร ดอกเบี้ย ค่าลิขสิทธิ์ หรือค่าบริการบางส่วนอาจถูกจ่ายให้เจ้าของเงินทุนและผู้ให้บริการในต่างประเทศ ทั้งสองเรื่องจึงควรแยกออกจากกัน คือ สินค้าชิ้นนั้นสร้างมูลค่าในไทยเท่าไร และ รายได้ส่วนใดถูกใช้หรือเก็บไว้ในไทยภายหลัง

ผลประโยชน์ที่ไทยได้รับจะมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับโครงสร้างการผลิตด้วย หากไทยทำเพียงประกอบขั้นสุดท้ายและใช้ชิ้นส่วนนำเข้าเกือบทั้งหมด มูลค่าเพิ่มในประเทศย่อมมีแนวโน้มจำกัดกว่าโรงงานที่มีการออกแบบ ผลิตชิ้นส่วนสำคัญ วิจัย พัฒนาซอฟต์แวร์ หรือมีผู้ผลิตวัตถุดิบและเครื่องมือในประเทศ

ตัวเลขที่ควรอ่านควบคู่กัน

เมื่อพบข่าวว่าไทยส่งออกเพิ่ม ขณะเดียวกันก็นำเข้าจากจีนหรือประเทศอื่นเพิ่มขึ้น ควรดูอย่างน้อยสามเรื่อง ได้แก่

• สินค้าที่นำเข้ามาคือวัตถุดิบ ชิ้นส่วน เครื่องจักร หรือสินค้าสำเร็จรูป

• สินค้านำเข้านั้นถูกใช้ผลิตเพื่อส่งออกต่อ หรือเข้ามาแข่งขันในตลาดไทยโดยตรง

• มูลค่าเพิ่มที่เกิดจากแรงงาน ธุรกิจ และบริการในไทยเพิ่มขึ้นตามยอดส่งออกหรือไม่

หากเป็นการนำเข้าชิ้นส่วนเพื่อผลิตและส่งออกต่อ การนำเข้าอาจเป็นส่วนหนึ่งของการขยายกำลังผลิต แต่หากเป็นสินค้าสำเร็จรูปที่เข้ามาแข่งขันกับผู้ผลิตไทย ผลกระทบย่อมแตกต่างออกไป

การส่งออกที่สูงขึ้นจึงสะท้อนว่าโรงงานและแรงงานไทยยังมีบทบาทในตลาดโลก แต่ไม่ได้หมายความว่าไทยเป็นผู้สร้างมูลค่าทั้งหมดของสินค้านั้น ความท้าทายสำคัญคือทำอย่างไรให้ไทยค่อย ๆ ขยับจากงานประกอบ ไปสู่งานที่สร้างมูลค่าสูงขึ้น ตั้งแต่การผลิตชิ้นส่วน การออกแบบ และซอฟต์แวร์ ไปจนถึงการสร้างแบรนด์และบริการหลังการขาย