เอชไอวีไม่เท่ากับเอดส์ รู้จักการติดเชื้อ การรักษา และการป้องกันที่ใช้ได้จริง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

HIV เป็นไวรัสที่โจมตีระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ส่วน AIDS หรือโรคเอดส์ คือระยะที่ภูมิคุ้มกันเสียหายอย่างรุนแรงจากการติดเชื้อ HIV ที่ไม่ได้รับการรักษาหรือควบคุมอย่างเหมาะสม ดังนั้นคนที่มี HIV จึงไม่ได้หมายความว่าจะต้องเป็น AIDS เสมอไป

ความเข้าใจผิดเรื่องนี้ทำให้หลายคนกลัวเกินจริง ทั้งกลัวการตรวจ กลัวการรักษา และกลัวการอยู่ร่วมกับผู้อื่น ทั้งที่ปัจจุบันการรักษาด้วยยาต้านไวรัสช่วยควบคุมเชื้อ ทำให้ผู้มี HIV ใช้ชีวิต เรียน ทำงาน มีความสัมพันธ์ และวางแผนครอบครัวได้ใกล้เคียงคนทั่วไป

HIV ไม่ใช่คำตัดสินชีวิต แต่เป็นภาวะสุขภาพที่ต้องตรวจให้รู้และดูแลต่อเนื่อง

HIV กับ AIDS ต่างกันอย่างไร

HIV คือชื่อของเชื้อไวรัส เมื่อเข้าสู่ร่างกาย เชื้อจะเข้าโจมตีเซลล์ภูมิคุ้มกัน โดยเฉพาะเซลล์ CD4 หากปล่อยไว้โดยไม่รักษา จำนวนเซลล์ภูมิคุ้มกันอาจลดลงเรื่อย ๆ จนร่างกายต่อสู้กับโรคติดเชื้อบางชนิดและมะเร็งบางประเภทได้ยากขึ้น

AIDS เป็นระยะรุนแรงที่สุดของการติดเชื้อ HIV แพทย์อาจวินิจฉัยจากจำนวน CD4 ที่ต่ำมาก หรือจากการเกิดโรคฉวยโอกาสบางชนิด เช่น วัณโรค การติดเชื้อรุนแรง หรือเยื่อหุ้มสมองอักเสบจากเชื้อรา แต่ผู้ที่เริ่มยาต้านไวรัสเร็วและกินยาอย่างสม่ำเสมออาจไม่พัฒนาไปถึงระยะ AIDS

อาการในระยะแรกอาจคล้ายไข้หวัด เช่น ไข้ ปวดศีรษะ เจ็บคอ หรือมีผื่น และบางคนไม่มีอาการใดเลย อาการเหล่านี้ใช้ยืนยันไม่ได้ เพราะโรคอื่นก็ทำให้เกิดอาการคล้ายกันได้ วิธีเดียวที่จะรู้สถานะของตัวเองคือการตรวจ

HIV ติดต่อทางไหน และไม่ติดต่อทางไหน

เชื้อ HIV ติดต่อผ่านสารคัดหลั่งบางชนิด เช่น เลือด น้ำอสุจิ สารคัดหลั่งในช่องคลอดและทวารหนัก รวมถึงน้ำนมแม่ โดยสารคัดหลั่งเหล่านี้ต้องสัมผัสเยื่อบุ แผล หรือเข้าสู่กระแสเลือดโดยตรงจึงมีโอกาสแพร่เชื้อ

• การมีเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดหรือทวารหนักโดยไม่ป้องกัน

• การใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดยาร่วมกับผู้อื่น

• การถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกระหว่างตั้งครรภ์ คลอด หรือให้นม โดยไม่มีการดูแลป้องกัน

• การสัมผัสเลือดผ่านอุปกรณ์ที่ไม่ปลอดเชื้อ

HIV ไม่ติดต่อจากการกอด จับมือ นั่งใกล้กัน กินข้าวร่วมกัน ใช้ห้องน้ำร่วมกัน หรือจูบกันทั่วไป การแยกแก้วน้ำ แยกจาน หรือหลีกเลี่ยงเพื่อนร่วมงานที่มี HIV จึงไม่ใช่การป้องกันที่จำเป็น และมีแต่จะเพิ่มการตีตรา

ตรวจเมื่อไรจึงจะรู้แน่

คนจำนวนมากไม่มีอาการในช่วงแรกและยังสามารถแพร่เชื้อได้ การรอให้อาการปรากฏจึงไม่ใช่วิธีประเมินความเสี่ยงที่ดี หากเคยมีเพศสัมพันธ์ที่ไม่ได้ป้องกัน ถุงยางอนามัยแตกหรือหลุด ใช้เข็มร่วมกับผู้อื่น หรือมีความเสี่ยงจากเลือด ควรเข้ารับการตรวจและพูดคุยกับบุคลากรสาธารณสุข

การตรวจบางชนิดอาจยังไม่พบเชื้อทันทีหลังการรับเชื้อ เพราะอยู่ในช่วงที่เรียกว่า window period ผลตรวจที่เป็นลบหลังมีความเสี่ยงไม่นานจึงอาจต้องตรวจซ้ำตามชนิดการตรวจและคำแนะนำของคลินิก ส่วนชุดตรวจด้วยตนเองหรือการตรวจเบื้องต้นที่ให้ผลบวกยังต้องมีการตรวจยืนยันโดยบุคลากรที่ผ่านการอบรม

ตรวจให้รู้เร็ว ช่วยให้เริ่มการรักษาได้เร็ว ปกป้องสุขภาพของตัวเอง และวางแผนป้องกันคนใกล้ชิดได้เหมาะสมกว่าเดิม

การรักษาทำให้ชีวิตเปลี่ยนไปอย่างไร

การรักษาหลักเรียกว่า ART หรือยาต้านไวรัส แพทย์จะเลือกสูตรยาให้เหมาะกับสุขภาพของแต่ละคน โดยทั่วไปควรเริ่มรักษาโดยเร็วหลังทราบผล การกินยาตามแพทย์สั่งอย่างต่อเนื่องช่วยลดปริมาณไวรัสในเลือด เปิดโอกาสให้ภูมิคุ้มกันฟื้นตัว และลดโอกาสเกิดโรครุนแรง

ยาต้านไวรัสยังไม่สามารถกำจัด HIV ออกจากร่างกายได้ทั้งหมด จึงไม่ควรหยุดยาเอง แม้รู้สึกแข็งแรงหรือผลตรวจดีขึ้น หากมีผลข้างเคียง ลืมยา หรือมีปัญหาเรื่องค่าใช้จ่ายและการเดินทาง ควรคุยกับทีมรักษาเพื่อหาทางแก้ ไม่ควรปรับยาเอง

เมื่อกินยาอย่างสม่ำเสมอและตรวจพบว่าปริมาณไวรัสต่ำจนตรวจไม่พบอย่างต่อเนื่อง จะไม่ถ่ายทอด HIV ผ่านการมีเพศสัมพันธ์ หลักการนี้เรียกว่า U=U หรือ Undetectable equals Untransmittable อย่างไรก็ตาม การมี viral load ตรวจไม่พบไม่ได้แปลว่าหายขาด และยาต้านไวรัสไม่ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ชนิดอื่น

ป้องกันได้ และอยู่ร่วมกันได้โดยไม่ตีตรา

การป้องกัน HIV ไม่ได้มีวิธีเดียว แต่เลือกใช้ให้เหมาะกับชีวิตของแต่ละคนได้

• ใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกต้องทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์

• ตรวจ HIV และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์เป็นระยะเมื่อมีความเสี่ยง

• พิจารณา PrEP หากยังไม่มี HIV แต่มีโอกาสสัมผัสเชื้อเป็นประจำ โดยต้องตรวจและติดตามตามระบบบริการ

• หากเพิ่งมีความเสี่ยงและไม่ได้ใช้ PrEP ให้รีบติดต่อสถานพยาบาลเพื่อประเมิน PEP ภายใน 72 ชั่วโมง ยิ่งเร็วเท่าไรยิ่งดี โดย PEP มักเป็นยาระยะสั้นตามแพทย์สั่ง

• ไม่ใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดยาร่วมกับผู้อื่น

คนที่มี HIV ไม่จำเป็นต้องถูกแยกออกจากสังคม และไม่ควรถูกลดคุณค่าจากผลตรวจ ผู้ที่รักษาต่อเนื่องสามารถมีสุขภาพดีและใช้ชีวิตตามเป้าหมายได้ สิ่งที่ควรกลัวไม่ใช่ตัวคน แต่คือความเข้าใจผิด การไม่ตรวจ และการหยุดรักษาโดยไม่มีคำแนะนำ

การรู้สถานะของตัวเอง การเข้าถึงยา และการพูดคุยกันด้วยข้อมูลที่ถูกต้อง คือสามสิ่งที่ช่วยลดทั้งการแพร่เชื้อและความกลัวได้พร้อมกัน