เบเรีย โหดกว่าสตาลินจริงหรือ?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เบเรีย โหดกว่าสตาลินจริงหรือ?

เมื่อพูดถึงบุคคลที่โหดเหี้ยมที่สุดในประวัติศาสตร์สหภาพโซเวียต ชื่อของโจเซฟ สตาลินมักปรากฏขึ้นก่อนเสมอ เขาคือผู้นำสูงสุด ผู้ควบคุมพรรค รัฐ กองทัพ และระบบความหวาดกลัวที่แทรกซึมอยู่ในชีวิตประจำวันของผู้คน แต่ในเงามืดของสตาลิน ยังมีชายอีกคนหนึ่งที่ทำให้คำสั่งบนโต๊ะทำงานกลายเป็นการจับกุม การทรมาน การเนรเทศ และความตายได้จริง ชายคนนั้นคือ ลาเวรนตี เบเรีย

คำถามว่าเบเรียโหดกว่าสตาลินหรือไม่ จึงไม่ใช่การแข่งขันว่าใครมีจำนวนเหยื่อมากกว่าเพียงอย่างเดียว สตาลินเป็นผู้สร้างบรรยากาศแห่งความหวาดระแวงและเป็นผู้มีอำนาจสูงสุด ขณะที่เบเรียเป็นคนที่ช่วยจัดระเบียบเครื่องจักรนั้นให้ทำงานได้ละเอียด เงียบ และเข้าถึงชีวิตของคนธรรมดามากขึ้น

ชายผู้เติบโตมากับงานความมั่นคง

เบเรียเกิดในจอร์เจียและก้าวขึ้นมาจากสายงานการเมืองกับหน่วยงานความมั่นคง เขาไม่ได้มีภาพลักษณ์เป็นนักพูดผู้ยิ่งใหญ่แบบผู้นำการปฏิวัติ แต่มีชื่อเสียงด้านความสามารถในการจัดการคน ข้อมูล และเครือข่ายอำนาจ เขารู้ว่าความลับอยู่ที่ไหน ใครกำลังถูกจับตามอง และคำสั่งจากเบื้องบนควรถูกส่งต่ออย่างไรโดยไม่เปิดช่องให้ผู้ปฏิบัติงานลังเล

ปี 1938 สตาลินเรียกเบเรียเข้าสู่มอสโกในช่วงที่การกวาดล้างครั้งใหญ่กำลังสร้างความเสียหายไปทั่วประเทศ นิโคไล เยจอฟ ผู้เป็นหัวหน้าหน่วยงานความมั่นคงก่อนหน้า ถูกปลดออกจากตำแหน่ง และเบเรียเข้ามารับช่วงต่อ เหตุการณ์นี้ทำให้บางคนมองว่าเขาเป็นผู้ยุติความโกลาหลของยุคเยจอฟ เพราะมีผู้ต้องขังบางส่วนได้รับการปล่อยตัวและการกวาดล้างบางรูปแบบถูกลดระดับลง

แต่การลดความรุนแรงบางส่วนไม่ได้แปลว่าระบบกลายเป็นธรรมขึ้น การจับกุม การสอบสวนที่ใช้กำลัง การลงโทษ และการประหารชีวิตยังคงดำเนินต่อไป เบเรียไม่ได้รื้อเครื่องจักรแห่งความหวาดกลัว เขาเพียงช่วยทำให้มันมีประสิทธิภาพและอยู่ภายใต้การควบคุมของตนเองมากขึ้น

เอกสารหนึ่งฉบับกับชีวิตของคนกว่าสองหมื่นคน

หนึ่งในกรณีที่สะท้อนบทบาทของเบเรียได้ชัดเจนที่สุดคือการสังหารนักโทษชาวโปแลนด์ในเหตุการณ์ที่ภายหลังรู้จักกันในชื่อการสังหารหมู่คาทีน หลังสหภาพโซเวียตเข้ายึดพื้นที่ทางตะวันออกของโปแลนด์ ทหาร เจ้าหน้าที่ นักวิชาการ แพทย์ และสมาชิกชนชั้นนำจำนวนมากถูกควบคุมตัวไว้ในค่ายและเรือนจำ

ในปี 1940 มีเอกสารจากฝ่ายความมั่นคงเสนอให้ประหารนักโทษเหล่านี้ด้วยการยิง โดยให้เหตุผลว่าพวกเขาเป็นศัตรูของอำนาจโซเวียต คำสั่งดังกล่าวได้รับความเห็นชอบจากผู้นำระดับสูง และมีผู้เสียชีวิตประมาณสองหมื่นกว่าคน เหตุการณ์นี้สำคัญตรงที่มันแสดงให้เห็นว่า ความตายไม่ได้เกิดจากความโกลาหลของสงครามเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการประชุม เอกสาร รายชื่อ และลายเซ็นของเจ้าหน้าที่รัฐ

เบเรียจึงไม่ได้เป็นเพียงคนที่ยืนถืออาวุธอยู่หน้าห้องสอบสวน เขาคือผู้บริหารระบบที่ทำให้การกำจัดคนกลุ่มหนึ่งสามารถถูกเปลี่ยนเป็นแฟ้มงาน มีขั้นตอน มีการขนย้าย และมีคำสั่งที่ส่งต่อไปตามลำดับชั้นได้อย่างเป็นทางการ

เมื่อคนคนหนึ่งถูกทำให้หายไปจากแผนที่

ความรุนแรงของหน่วยงานที่เบเรียดูแลไม่ได้หยุดอยู่ที่การประหารชีวิต ฝ่ายความมั่นคงยังมีบทบาทในการเนรเทศประชากรจำนวนมากออกจากบ้านเกิด โดยเฉพาะในดินแดนที่รัฐบาลมองว่าไม่น่าไว้วางใจ ผู้คนถูกบังคับให้ขึ้นรถไฟ เดินทางไกลไปยังพื้นที่ห่างไกล และเริ่มต้นชีวิตใหม่ในสภาพที่แทบไม่มีสิ่งของติดตัว

สำหรับผู้มีอำนาจ การเนรเทศอาจถูกเขียนในเอกสารว่าเป็นมาตรการด้านความมั่นคง แต่สำหรับครอบครัวที่ถูกขนออกจากบ้าน มันหมายถึงการสูญเสียบ้าน ภาษา ชุมชน และบางครั้งหมายถึงการพลัดพรากจากสมาชิกในครอบครัวโดยไม่รู้ว่าจะได้พบกันอีกหรือไม่

สิ่งที่น่ากลัวของระบบนี้คือ มันไม่จำเป็นต้องอธิบายว่าผู้ถูกเนรเทศทำผิดอะไรอย่างชัดเจนเสมอไป เพียงแค่ถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มที่รัฐไม่ไว้ใจ ชีวิตทั้งชีวิตก็อาจถูกย้ายออกจากพื้นที่เดิมได้ทันที

กูลักไม่ได้มีแค่กำแพงกับหอคอย

ชื่อของเบเรียยังเกี่ยวข้องกับระบบค่ายแรงงานกูลัก ซึ่งใช้แรงงานของนักโทษในโครงการก่อสร้าง เหมืองแร่ ป่าไม้ และงานอุตสาหกรรมที่รัฐต้องการเร่งให้เสร็จ ผู้ต้องขังจำนวนมากต้องทำงานในสภาพอากาศรุนแรง ขาดอาหาร เครื่องนุ่งห่ม และการรักษาพยาบาล

ในช่วงสงคราม นักโทษถูกนำมาใช้เป็นกำลังแรงงานเพื่อสนับสนุนการผลิตทางทหารและโครงการสำคัญของรัฐ ความตายของคนงานไม่จำเป็นต้องถูกประกาศว่าเป็นการประหาร เพราะหลายคนเสียชีวิตจากความหนาว ความหิว โรคภัย อุบัติเหตุ หรือการทำงานเกินกำลัง

ระบบเช่นนี้ทำให้เห็นความแตกต่างระหว่างสตาลินกับเบเรียได้ชัดขึ้น สตาลินเป็นผู้กำหนดทิศทางของรัฐที่ยอมเสียชีวิตมนุษย์เพื่อเป้าหมายทางการเมืองและเศรษฐกิจ ส่วนเบเรียคือผู้ที่ช่วยเปลี่ยนเป้าหมายนั้นให้กลายเป็นระบบควบคุมแรงงานและการลงโทษที่จับต้องได้

ข้อกล่าวหาที่ไม่ได้หยุดอยู่แค่การเมือง

สิ่งที่ทำให้ชื่อของเบเรียถูกจดจำด้วยความหวาดกลัวมากกว่าข้าราชการความมั่นคงทั่วไป คือข้อกล่าวหาเรื่องการใช้อำนาจล่วงละเมิดทางเพศผู้หญิง มีคำให้การจากผู้คุ้มกันและผู้เกี่ยวข้องว่า เขาใช้รถยนต์ของรัฐพาผู้หญิงไปยังบ้านพักส่วนตัว และใช้อำนาจข่มขู่ผู้ที่ปฏิเสธ

รายละเอียดบางส่วนมาจากคำให้การในช่วงหลังการล่มสลายของอำนาจเบเรีย รวมถึงงานศึกษาทางประวัติศาสตร์ที่รวบรวมคำบอกเล่าของผู้เกี่ยวข้อง หลักฐานในแต่ละกรณีมีน้ำหนักไม่เท่ากัน จึงควรแยกข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้ออกจากเรื่องเล่าที่ถูกขยายต่อมา แต่ภาพรวมของข้อกล่าวหาสะท้อนสิ่งหนึ่งอย่างชัดเจน นั่นคือสำหรับผู้มีอำนาจสูงสุดในระบบเผด็จการ เส้นแบ่งระหว่างอำนาจรัฐกับความต้องการส่วนตัวอาจหายไปจนหมด

ในกรณีของเบเรีย ความน่ากลัวไม่ได้อยู่ที่ตัวบุคคลเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การมีเจ้าหน้าที่ รถยนต์ บ้านพัก เจ้าหน้าที่คุ้มกัน และตำรวจอยู่รอบตัว หากผู้หญิงคนหนึ่งถูกคุกคาม เธอไม่ได้กำลังเผชิญหน้ากับชายคนหนึ่งเท่านั้น แต่กำลังเผชิญหน้ากับรัฐทั้งระบบ

หลังสตาลินตาย นักล่าก็กลายเป็นเป้าหมาย

เมื่อสตาลินเสียชีวิตในเดือนมีนาคม 1953 เบเรียกลับกลายเป็นหนึ่งในผู้มีอำนาจมากที่สุดของประเทศ เขาได้รับตำแหน่งหัวหน้ากระทรวงกิจการภายในและเป็นรองประธานรัฐบาล เขายังพยายามแสดงบทบาทเป็นผู้ปฏิรูป ด้วยการลดอำนาจบางส่วนของหน่วยงานความมั่นคง ย้ายการควบคุมค่ายแรงงาน และสนับสนุนการปล่อยตัวนักโทษคดีอาญาจำนวนมาก

การเปลี่ยนท่าทีนี้ทำให้เกิดคำถามว่าเบเรียต้องการแก้ไขความอยุติธรรมจริงหรือเพียงต้องการสร้างฐานอำนาจให้ตัวเอง นักประวัติศาสตร์จำนวนมากมองว่าการเมืองทั้งสองอย่างอาจเกิดขึ้นพร้อมกัน เขาอาจเข้าใจว่าระบบเดิมสร้างความเสียหายมากเกินไป ขณะเดียวกันก็รู้ว่าการประกาศเปลี่ยนแปลงจะช่วยให้เขาแย่งชิงอำนาจหลังการตายของสตาลินได้

ผู้นำคนอื่น ๆ ไม่ยอมปล่อยให้เบเรียขึ้นมาควบคุมประเทศ เขาถูกจับกุมในเดือนมิถุนายน 1953 ถูกพิจารณาคดีในเวลาต่อมา และถูกประหารชีวิตในวันที่ 23 ธันวาคมปีเดียวกัน ชายผู้เคยมีอำนาจส่งคนเข้าคุกโดยไม่ต้องอธิบาย กลับต้องเผชิญกับกลไกความลับแบบเดียวกับที่เขาเคยใช้กับผู้อื่น

เขาไม่ได้มีแค่ด้านเดียว

ประวัติศาสตร์ของเบเรียมีความย้อนแย้งอีกด้าน เขาได้รับมอบหมายให้กำกับโครงการสำคัญด้านวิทยาศาสตร์และอาวุธนิวเคลียร์ของสหภาพโซเวียต เขาสามารถระดมบุคลากร ทรัพยากร และหน่วยงานจำนวนมากให้ทำงานภายใต้ความลับระดับสูงได้สำเร็จ

ความสามารถด้านการบริหารเช่นนี้ไม่ได้ลบล้างอาชญากรรมที่เกิดขึ้น แต่ช่วยอธิบายว่าเหตุใดคนอย่างเขาจึงมีอำนาจได้นาน ระบบเผด็จการไม่ได้ต้องการเพียงคนโหด มันต้องการคนที่โหดและทำงานเป็น คนที่สามารถจัดการแฟ้มข้อมูล ควบคุมเจ้าหน้าที่ ปิดข่าว ระดมแรงงาน และทำให้โครงการขนาดใหญ่เดินหน้าได้ แม้ต้นทุนจะตกอยู่กับชีวิตมนุษย์

เบเรียจึงเป็นตัวอย่างของความชั่วร้ายที่ไม่ได้มาในรูปของคนไร้ความสามารถ เขาอาจเป็นผู้จัดการที่มีประสิทธิภาพ นักวางระบบที่เก่ง และเป็นนักการเมืองที่อ่านเกมอำนาจขาด แต่ความสามารถเหล่านั้นถูกนำไปใช้กับรัฐที่ไม่เห็นคุณค่าของเสรีภาพและชีวิตของประชาชน

แล้วใครโหดกว่ากัน

ถ้าวัดจากอำนาจและความรับผิดชอบโดยรวม สตาลินยังเป็นศูนย์กลางของระบบ เขาเป็นผู้มีอำนาจสูงสุด อนุมัติทิศทางทางการเมือง และสร้างบรรยากาศที่ทำให้การจับกุมกับการประหารกลายเป็นเครื่องมือปกครองประเทศ การกล่าวว่าเบเรียโหดกว่าไม่ควรถูกใช้เพื่อลดความรับผิดชอบของสตาลิน

แต่ถ้าวัดจากความใกล้ชิดกับกระบวนการลงมือ เบเรียก็มีภาพที่น่ากลัวไม่แพ้กัน เขาเป็นคนที่อยู่ใกล้แฟ้มรายชื่อ ห้องสอบสวน รถขนส่ง ค่ายแรงงาน และเจ้าหน้าที่ที่ทำให้คำสั่งกลายเป็นความจริง รวมทั้งยังถูกกล่าวหาว่าใช้อำนาจรัฐสนองความต้องการส่วนตัวกับผู้หญิง

คำตอบที่ตรงที่สุดอาจไม่ใช่การเลือกว่าคนใดเลวกว่า แต่คือการยอมรับว่าความโหดร้ายของทั้งสองคนทำงานคนละระดับ สตาลินสร้างรัฐแห่งความกลัว ส่วนเบเรียช่วยทำให้รัฐนั้นเดินเครื่องอย่างเป็นระบบ เมื่ออำนาจสูงสุดกับผู้ปฏิบัติการที่ไร้ความปรานีมาพบกัน ผลลัพธ์จึงไม่ใช่เพียงเผด็จการหนึ่งคน แต่เป็นเครื่องจักรที่สามารถทำลายชีวิตผู้คนได้เป็นจำนวนมากโดยไม่จำเป็นต้องมีใครตะโกนหรือชักอาวุธต่อหน้าสาธารณชน

บทเรียนสำคัญจากเรื่องของเบเรียจึงไม่ได้อยู่ที่คำถามว่าเขาโหดกว่าสตาลินหรือไม่ แต่อยู่ที่การมองเห็นว่าอาชญากรรมของรัฐมักเกิดจากคนหลายประเภท ทั้งผู้นำที่ออกแบบระบบ เจ้าหน้าที่ที่ลงนาม ผู้จัดการที่ทำให้ระบบมีประสิทธิภาพ และผู้ใต้บังคับบัญชาที่เลือกทำตามคำสั่ง ประวัติศาสตร์จะเข้าใจความตายเหล่านั้นได้ครบก็ต่อเมื่อไม่ปล่อยให้ความผิดทั้งหมดถูกซ่อนไว้หลังชื่อของคนเพียงคนเดียว