ก่อนมีโน้ตดนตรี มนุษย์บันทึกเพลงกันอย่างไร

ลองนึกภาพว่ามีเพลงหนึ่งเพลงที่ชอบมาก แต่ไม่มีโทรศัพท์ ไม่มีเครื่องบันทึกเสียง ไม่มี YouTube และที่สำคัญที่สุดคือ ยังไม่มีโน้ตดนตรี

ถ้าอยากให้คนรุ่นต่อไปได้ฟังเพลงเดียวกัน จะทำอย่างไร?

คำตอบคือ มนุษย์ไม่ได้เริ่มต้นด้วยการ “เขียนเพลง” แต่เริ่มจากการ จำเพลงแล้วถ่ายทอดต่อกัน

ก่อนที่จะมีระบบโน้ตดนตรีที่เป็นรูปแบบชัดเจน เพลงส่วนใหญ่เดินทางจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนผ่านการฟังและการจดจำ ไม่ว่าจะเป็นเพลงร้อง เพลงสำหรับพิธีกรรม เพลงเต้นรำ หรือทำนองที่ใช้ประกอบกิจกรรมต่าง ๆ

ลองนึกถึงเพลงที่คนในครอบครัวร้องให้ฟังตั้งแต่เด็ก แม้ไม่มีใครเขียนเนื้อเพลงไว้ ทุกคนก็ยังจำทำนองได้ เพราะมันถูกส่งต่อด้วยเสียง

มนุษย์โบราณก็น่าจะใช้หลักการเดียวกัน เพียงแต่ต้องพึ่งความจำมากกว่าคนยุคปัจจุบันอย่างมาก

ดนตรีในสังคมโบราณจำนวนมากเป็นวัฒนธรรมแบบมุขปาฐะ หมายถึงการถ่ายทอดความรู้ด้วยการพูด ร้อง หรือแสดงให้ดู แล้วให้คนรุ่นใหม่เรียนรู้จากคนรุ่นก่อน

การเรียนเพลงจึงไม่ได้มีวิธีว่า “เปิดหนังสือหน้า 20 แล้วเล่นตาม”

แต่เป็นประมาณว่า

ฟัง → จำ → ทำตาม → ฝึก → ถ่ายทอดต่อ

นักดนตรีต้องจดจำทั้งทำนอง จังหวะ ลำดับของเพลง และบางครั้งยังต้องจำวิธีเล่นเครื่องดนตรีไปพร้อมกัน

แน่นอนว่าเมื่อเพลงถูกส่งต่อด้วยความจำ เพลงก็สามารถเปลี่ยนแปลงไปตามผู้ถ่ายทอดได้ นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้เพลงพื้นบ้านในวัฒนธรรมต่าง ๆ มีหลายรูปแบบ แม้จะมีรากมาจากเพลงเดียวกัน

แล้วถ้าอยาก “เขียน” ดนตรีไว้ล่ะ?

มนุษย์ก็เริ่มหาวิธีบันทึกเสียงเพลงลงบนวัสดุที่มีอยู่

หนึ่งในหลักฐานเก่าแก่ที่สำคัญคือ แผ่นจารึกดินเหนียวจากเมโสโปเตเมีย ซึ่งมีระบบสัญลักษณ์เกี่ยวข้องกับดนตรี

ตัวอย่างที่มีชื่อเสียงคือ Hurrian Hymn No. 6 จากเมืองอูการิต บริเวณซีเรียในปัจจุบัน มีอายุราวศตวรรษที่ 14 ก่อนคริสตกาล และถูกจารึกด้วยอักษรคูนิฟอร์ม

นักวิชาการจำนวนหนึ่งตีความว่าแผ่นจารึกนี้เกี่ยวข้องกับบทเพลงและคำแนะนำด้านดนตรี แต่การจะบอกว่าเราสามารถอ่านมันแล้วรู้แน่ชัดว่า “เพลงต้นฉบับฟังเหมือนอย่างไร” นั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

เพราะระบบบันทึกในอดีตไม่ได้เหมือนโน้ตสากลที่เราใช้กันทุกวันนี้

นี่เป็นปัญหาใหญ่ของนักประวัติศาสตร์ดนตรี

มีร่องรอยของเพลง ไม่ได้หมายความว่าเรามีเสียงของเพลงนั้นครบถ้วน

สัญลักษณ์อาจบอกมากกว่าแค่ตัวโน้ต

ในโลกโบราณ การบันทึกดนตรีไม่ได้มีเพียงวิธีเดียว

บางระบบใช้สัญลักษณ์เพื่อบอกระดับเสียง บางระบบเกี่ยวข้องกับสายของเครื่องดนตรี บางระบบใช้ตัวอักษรแทนเสียง และบางระบบอาจทำหน้าที่เป็นเพียงคำแนะนำสำหรับนักดนตรีที่รู้อยู่แล้วว่าจะเล่นอย่างไร

นักดนตรีในอดีตอาจเห็นสัญลักษณ์บางอย่างแล้วเข้าใจทันที เพราะพวกเขาได้รับการฝึกในระบบเดียวกัน แต่คนยุคปัจจุบันที่เห็นสัญลักษณ์เหล่านั้นอาจไม่สามารถสร้างเสียงเดียวกับต้นฉบับได้อย่างแน่นอน

เหมือนมีสูตรอาหารโบราณที่บอกว่าใส่ “เครื่องเทศตามสมควร”

คนยุคนี้รู้ว่าต้องทำอาหาร แต่ไม่รู้ว่า “ตามสมควร” ของคนเมื่อหลายพันปีก่อนคือเท่าไร

กรีกโบราณก็มีระบบบันทึกดนตรี

ต่อมาในกรีกโบราณ เราพบระบบ สัญลักษณ์ดนตรีที่ใช้ตัวอักษร ซึ่งสามารถใช้บันทึกระดับเสียงได้

หลักฐานเหล่านี้มีความสำคัญมาก เพราะทำให้นักวิชาการสามารถศึกษาความคิดของคนโบราณเกี่ยวกับเสียงและดนตรีได้ละเอียดขึ้น

หนึ่งในหลักฐานที่โดดเด่นคือ Seikilos Epitaph จารึกจากโลกกรีกโบราณ ซึ่งมีทั้งข้อความและสัญลักษณ์ดนตรี จนสามารถนำมาสร้างทำนองขึ้นใหม่ได้ในระดับหนึ่ง

นี่ถือเป็นเรื่องน่าทึ่ง เพราะสิ่งที่เขียนไว้เมื่อเกือบสองพันปีที่แล้ว ยังทำให้นักดนตรีในยุคปัจจุบันพอจะจินตนาการได้ว่าเพลงในอดีตอาจฟังอย่างไร

แต่ก็ยังต้องระวัง เพราะการตีความรายละเอียดของดนตรีโบราณไม่ได้มีคำตอบเดียวเสมอไป

แล้วโน้ตดนตรีแบบที่เราคุ้นเคยมาจากไหน?

ระบบโน้ตที่เราเห็นในหนังสือเพลงทุกวันนี้ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั่วโลก แต่ค่อย ๆ พัฒนาผ่านประวัติศาสตร์ดนตรี โดยเฉพาะในยุโรปยุคกลาง

หนึ่งในบุคคลสำคัญคือ กุยโดแห่งอาเรซโซ (Guido of Arezzo) นักบวชและนักทฤษฎีดนตรีชาวอิตาลีในคริสต์ศตวรรษที่ 11

เขามีบทบาทสำคัญในการพัฒนาวิธีสอนและบันทึกดนตรี ทำให้นักร้องสามารถเรียนรู้ระดับเสียงจากสัญลักษณ์บนเส้นบรรทัดได้ง่ายขึ้น

ต่อมาระบบสัญลักษณ์เหล่านี้ได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง จนกลายเป็นระบบโน้ตดนตรีที่ซับซ้อนและแม่นยำมากขึ้น

จากเดิมที่มนุษย์ต้องจำเพลงด้วยหู จึงค่อย ๆ กลายเป็นโลกที่สามารถ มองเห็นทำนองบนกระดาษ

แม้เราจะมีหลักฐานการบันทึกดนตรีเก่าแก่มากมาย แต่เพลงจำนวนมหาศาลจากอดีตไม่เคยถูกเขียนลงบนอะไรเลย

มันเกิดขึ้น ร้องขึ้น เล่นขึ้น แล้วหายไปพร้อมกับคนที่จำมันได้

เพลงบางเพลงอาจมีอายุหลายร้อยปี แต่ไม่มีต้นฉบับเหลืออยู่ เพราะถูกส่งต่อด้วยเสียง

และนั่นทำให้ประวัติศาสตร์ดนตรีมีช่องว่างขนาดใหญ่มาก

เรารู้ว่ามนุษย์โบราณมีดนตรี เพราะพบเครื่องดนตรี ภาพวาด จารึก และหลักฐานทางโบราณคดี แต่เราไม่สามารถรู้ได้ว่าเพลงจำนวนมหาศาลที่พวกเขาร้องจริง ๆ มีหน้าตาและเสียงอย่างไร

ท้ายที่สุดแล้ว ก่อนที่กระดาษจะกลายเป็นที่เก็บเพลง ร่างกายและความทรงจำของมนุษย์ก็คือเครื่องบันทึกเสียงเครื่องแรก

คนหนึ่งร้องให้ฟัง

อีกคนจำ

แล้วนำไปร้องต่อ

จากเสียงหนึ่งสู่เสียงหนึ่ง จากรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง

จนวันหนึ่งมนุษย์เริ่มหาวิธีจับเสียงเหล่านั้นให้อยู่บนกระดาษ

และนั่นคือจุดเปลี่ยนสำคัญ เพราะเป็นครั้งแรก ๆ ที่เพลงไม่จำเป็นต้องอยู่ในหัวของคนเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป

มันเริ่มมีที่อยู่บนหน้ากระดาษด้วย