ทำไมชายแดนใต้จึงยังไม่สงบ

ทำไมชายแดนใต้จึงยังไม่สงบ

บนถนนสายหนึ่งในปัตตานี รถจักรยานยนต์ยังวิ่งผ่านตลาด เด็กยังสะพายกระเป๋าไปโรงเรียน และผู้คนยังเปิดร้านขายของตามปกติ แต่ในความปกตินั้นมักมีด่านตรวจ ข่าวเหตุระเบิด หรือความกังวลว่าคืนนี้จะเกิดอะไรขึ้นซ่อนอยู่เสมอ นี่คือชีวิตของผู้คนจำนวนมากในสามจังหวัดชายแดนใต้ ซึ่งต้องอยู่กับความไม่แน่นอนมานานกว่าสองทศวรรษ

พื้นที่ที่เรียกกันว่าสามจังหวัดชายแดนใต้ ได้แก่ ปัตตานี ยะลา และนราธิวาส แม้พื้นที่ใกล้เคียงของสงขลาบางอำเภอก็ได้รับผลกระทบด้วย ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นไม่ใช่เหตุทะเลาะกันเป็นครั้งคราว แต่เป็นปัญหาการเมือง ประวัติศาสตร์ อัตลักษณ์ ความมั่นคง และความทรงจำที่ทับซ้อนกันหลายชั้น

รากของปัญหาไม่ได้เริ่มจากเหตุระเบิด

ดินแดนแห่งนี้มีประวัติศาสตร์และอัตลักษณ์แตกต่างจากพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศไทย ผู้คนจำนวนมากเป็นชาวมลายูมุสลิม มีภาษามลายู วัฒนธรรม ประเพณี และระบบการศึกษาศาสนาของตนเอง พื้นที่ปาตานีในอดีตเคยเป็นรัฐสุลต่านที่มีความสัมพันธ์กับสยามในรูปแบบต่าง ๆ ก่อนการจัดระเบียบดินแดนสมัยใหม่จะทำให้อยู่ภายใต้รัฐไทยอย่างเต็มรูปแบบ

เมื่อรัฐไทยสร้างระบบราชการ การศึกษา และการปกครองแบบรวมศูนย์ ภาษาไทยและวัฒนธรรมส่วนกลางถูกนำมาใช้เป็นหลัก นโยบายบางช่วงพยายามทำให้ประชาชนมีความเป็นไทยแบบเดียวกันมากขึ้น สำหรับคนในพื้นที่บางส่วน สิ่งนี้ไม่ได้หมายถึงการมีโอกาสเท่าเทียมกันเสมอไป แต่ถูกมองว่าเป็นการลดทอนภาษา ประวัติศาสตร์ และอำนาจในการกำหนดอนาคตของตนเอง

ความรู้สึกดังกล่าวไม่ได้ทำให้ทุกคนกลายเป็นผู้สนับสนุนการแบ่งแยกดินแดน คนส่วนใหญ่ยังต้องการใช้ชีวิตอย่างสงบและทำมาหากิน แต่เมื่อความรู้สึกว่าเสียงของคนในพื้นที่ไม่ถูกรับฟังสะสมเป็นเวลานาน ก็เปิดช่องให้ขบวนการติดอาวุธนำเรื่องอัตลักษณ์และความไม่เป็นธรรมมาใช้เป็นเหตุผลในการต่อสู้

ปี 2547 คือจุดเปลี่ยนสำคัญ

ความรุนแรงระลอกใหญ่กลับมาอย่างชัดเจนในปี 2547 หลังเกิดเหตุปล้นอาวุธจากค่ายทหารในจังหวัดนราธิวาส จากนั้นเกิดเหตุยิง วางระเบิด วางเพลิง และทำลายทรัพย์สินต่อเนื่อง ทั้งเป้าหมายของรัฐ เจ้าหน้าที่ ผู้นำชุมชน ผู้ที่ถูกมองว่าให้ความร่วมมือกับรัฐ รวมถึงประชาชนทั่วไป

เหตุการณ์กรือเซะและตากใบในปีเดียวกันกลายเป็นบาดแผลสำคัญ กรณีเหล่านี้ทำให้เกิดคำถามเกี่ยวกับการใช้กำลัง การควบคุมตัว และความรับผิดชอบของเจ้าหน้าที่ แม้รัฐจะมีคำอธิบายในมุมความมั่นคง แต่สำหรับครอบครัวผู้สูญเสีย เหตุการณ์เหล่านั้นไม่ได้จบลงพร้อมกับวันที่เกิดเหตุ หากยังคงส่งต่อความโกรธ ความไม่ไว้วางใจ และความรู้สึกว่าไม่ได้รับความยุติธรรม

หลังจากนั้น ความขัดแย้งจึงไม่ได้มีเพียงเรื่องอุดมการณ์แบ่งแยกดินแดนอีกต่อไป แต่กลายเป็นวงจรที่ความรุนแรงครั้งหนึ่งสร้างความทรงจำใหม่ และความทรงจำใหม่นั้นกลายเป็นเชื้อเพลิงของความรุนแรงครั้งต่อไป

ใครกำลังต่อสู้กับใคร

ภาพที่เห็นจากภายนอกอาจเหมือนเป็นการต่อสู้ระหว่างรัฐบาลไทยกับกลุ่มก่อความไม่สงบเพียงสองฝ่าย แต่ในความจริงมีผู้เกี่ยวข้องหลายกลุ่ม เครือข่ายติดอาวุธที่มีขบวนการแนวร่วมปฏิวัติแห่งชาติมลายูปาตานี หรือ BRN เป็นแกนสำคัญ ต้องการให้พื้นที่มีอำนาจปกครองตนเองในระดับสูงหรือแยกออกจากรัฐไทย ขณะที่กลุ่มย่อยและผู้สนับสนุนในแต่ละพื้นที่อาจมีเป้าหมายและวิธีการแตกต่างกัน

ฝ่ายผู้ก่อความไม่สงบใช้วิธีซุ่มโจมตี ยิงเป้าหมาย และวางระเบิด โดยบางครั้งมุ่งโจมตีเจ้าหน้าที่หรือโครงสร้างพื้นฐาน แต่หลายเหตุการณ์ส่งผลต่อชาวบ้าน ร้านค้า โรงเรียน รถไฟ และผู้เดินทางทั่วไปด้วย ขณะเดียวกัน เจ้าหน้าที่รัฐก็ใช้กฎหมายพิเศษ กำลังทหาร และมาตรการตรวจค้นเพื่อควบคุมสถานการณ์

ปัญหาคือเมื่อมีข้อร้องเรียนเรื่องการซ้อมทรมาน การควบคุมตัวโดยไม่โปร่งใส การอุ้มหาย หรือการใช้กำลังเกินกว่าเหตุ ความเสียหายไม่ได้จำกัดอยู่ที่ผู้เสียหายรายนั้น แต่กระทบความเชื่อมั่นของครอบครัวและชุมชนในวงกว้าง แม้ไม่ใช่ทุกข้อกล่าวหาจะได้รับการพิสูจน์ในแบบเดียวกัน แต่การที่ประชาชนรู้สึกว่ากระบวนการยุติธรรมไม่สามารถหาคำตอบได้ ก็เพียงพอที่จะทำให้ความไม่ไว้วางใจดำรงอยู่

เหตุใดจึงไม่จบลงด้วยการพัฒนา

การพัฒนาเศรษฐกิจ ถนน โรงพยาบาล และการศึกษาเป็นสิ่งจำเป็น แต่ไม่สามารถแก้ปัญหานี้ได้ทั้งหมด เพราะแก่นของความขัดแย้งมีคำถามเรื่องอำนาจและศักดิ์ศรีอยู่ด้วย ชาวบ้านบางส่วนไม่ได้ถามเพียงว่ารัฐจะสร้างอะไรให้ แต่ถามว่าพวกเขามีสิทธิ์ร่วมตัดสินใจเรื่องของตนเองมากแค่ไหน

ถ้ารัฐมองปัญหาเป็นเพียงเรื่องความยากจน ก็อาจแก้ไม่ตรงจุด หากมองเป็นเรื่องความมั่นคงอย่างเดียว ก็อาจทำให้ประชาชนรู้สึกว่าตนเองถูกปฏิบัติเป็นผู้ต้องสงสัยอยู่ตลอดเวลา ในทางกลับกัน หากมองทุกอย่างเป็นการต่อสู้เพื่อเอกราช ก็อาจมองข้ามความต้องการที่หลากหลายของคนในพื้นที่ ซึ่งบางคนต้องการเพียงความปลอดภัย ความยุติธรรม และการเคารพอัตลักษณ์ของตน

ความไม่ไว้วางใจทำให้โต๊ะเจรจาเดินหน้าได้ยาก

รัฐบาลไทยและตัวแทนกลุ่มผู้เห็นต่างมีการพูดคุยสันติภาพเป็นระยะ โดยมีมาเลเซียช่วยอำนวยความสะดวก แต่กระบวนการมักหยุดชะงักเมื่อเกิดเหตุรุนแรง การเปลี่ยนรัฐบาล การเปลี่ยนผู้รับผิดชอบ หรือเมื่อทั้งสองฝ่ายยังไม่เห็นตรงกันว่าปลายทางควรเป็นการปกครองรูปแบบใด

ฝ่ายรัฐต้องการรักษาอธิปไตยและความเป็นเอกภาพของประเทศ ส่วนฝ่ายขบวนการต้องการหลักประกันทางการเมืองที่มากกว่าการพัฒนาแบบทั่วไป พวกเขาต้องการให้มีการยอมรับตัวตน การมีส่วนร่วมของคนในพื้นที่ และการคุ้มครองภาษาและวัฒนธรรม ขณะเดียวกัน รัฐก็ต้องการให้ความรุนแรงยุติก่อนจึงจะเดินหน้าเรื่องการเมืองได้ เมื่อทั้งสองฝ่ายตั้งเงื่อนไขที่ไม่ตรงกัน การเจรจาจึงเคลื่อนตัวได้ช้า

อีกปัญหาคือไม่ใช่ทุกคนที่ใช้อาวุธจะอยู่ภายใต้คำสั่งเดียวกัน หากผู้นำระดับโต๊ะเจรจารับปากลดความรุนแรง แต่กลุ่มปฏิบัติการในพื้นที่ยังไม่เชื่อมั่นหรือยังมีเหตุผลของตนเอง เหตุรุนแรงก็สามารถเกิดขึ้นและทำลายความเชื่อใจได้ทันที

คนที่เจ็บที่สุดคือคนธรรมดา

ความขัดแย้งทำให้คนในพื้นที่ต้องปรับชีวิตตั้งแต่เรื่องเล็ก ๆ เช่น การเลือกเวลาเดินทาง การหลีกเลี่ยงเส้นทางบางสาย ไปจนถึงเรื่องใหญ่ เช่น การย้ายถิ่น การปิดร้าน การหยุดเรียน หรือการไม่กล้าแสดงความคิดเห็นทางการเมือง

ชาวพุทธและชาวมุสลิมต่างได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ คนในพื้นที่จำนวนมากไม่ได้ต้องการเลือกข้าง แต่ต้องการให้ลูกกลับบ้านอย่างปลอดภัย ต้องการเปิดร้านได้โดยไม่กลัว และต้องการให้เจ้าหน้าที่กับผู้ก่อเหตุรับผิดชอบเมื่อมีผู้บริสุทธิ์ถูกทำร้าย การเหมารวมว่าคนมุสลิมสนับสนุนความรุนแรง หรือคนพุทธเป็นตัวแทนของรัฐ ล้วนทำให้ความสัมพันธ์ในชุมชนแย่ลง

ทางออกต้องมากกว่าการกวาดล้าง

การทำให้ชายแดนใต้สงบอย่างยั่งยืนจำเป็นต้องทำหลายเรื่องพร้อมกัน รัฐต้องคุ้มครองประชาชนจากการก่อเหตุ ขณะเดียวกันต้องทำให้การใช้อำนาจด้านความมั่นคงตรวจสอบได้ ผู้เสียหายทุกฝ่ายควรเข้าถึงความยุติธรรม และคดีที่เกี่ยวข้องกับเจ้าหน้าที่ต้องมีความโปร่งใสเพียงพอที่จะฟื้นความเชื่อมั่น

ด้านการเมืองควรเปิดพื้นที่ให้คนในจังหวัดได้พูดถึงรูปแบบการปกครอง การกระจายอำนาจ ภาษา การศึกษา และวัฒนธรรมอย่างจริงจัง โดยไม่ตีตราทุกข้อเรียกร้องว่าเป็นภัยต่อประเทศ การมีส่วนร่วมของผู้นำศาสนา คนรุ่นใหม่ ผู้หญิง ภาคธุรกิจ และครอบครัวผู้ได้รับผลกระทบก็มีความสำคัญไม่แพ้การพูดคุยระหว่างผู้ถืออาวุธกับรัฐบาล

ท้ายที่สุด สามจังหวัดชายแดนใต้ไม่ได้ไม่สงบเพราะคนในพื้นที่ไม่รักความสงบ แต่เพราะความขัดแย้งสะสมมานานจนความทรงจำ ความกลัว และคำถามเรื่องความเป็นธรรมฝังอยู่ในชีวิตประจำวัน การยุติเสียงปืนจึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้น การทำให้ผู้คนเชื่อว่าพวกเขามีศักดิ์ศรี มีสิทธิ์มีเสียง และได้รับความยุติธรรมต่างหากที่จะทำให้ความสงบมีโอกาสอยู่ได้นาน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th