เรื่องเล่าลับของโพรโคเพียสกล่าวหาธีโอโดราอย่างรุนแรง แต่หลักฐานยังต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

ชื่อของจักรพรรดินีธีโอโดราแห่งจักรวรรดิไบแซนไทน์มักปรากฏพร้อมเรื่องเล่าที่ร้อนแรงราวกับฉากละคร คนจำนวนมากจำพระนางในฐานะหญิงสาวจากเวทีการแสดง ผู้เคยผ่านชีวิตในย่านบันเทิงและก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุดของราชสำนัก ทว่าเรื่องที่ถูกเล่าต่อกันมาหลายชั่วอายุคน ไม่ได้มีน้ำหนักเท่ากันทุกส่วน บางตอนเป็นข้อความจากแหล่งโบราณโดยตรง บางตอนเป็นการแปลที่เติมสีสัน และบางตอนกลายเป็นภาพจำสมัยใหม่ที่ตัดคำเตือนเรื่องอคติของผู้เขียนออกไปจนหมด แหล่งข้อมูลที่ทำให้เรื่องของธีโอโดรากลายเป็นตำนานฉาวโฉ่ คือหนังสือที่รู้จักกันในชื่อ Secret History หรือ Anecdota ของโพรโคเพียส นักประวัติศาสตร์ชาวซีซาเรีย ผู้ทำงานใกล้ชิดกับนายพลเบลิซาริอุสและอยู่ในแวดวงราชสำนักสมัยจักรพรรดิจัสติเนียนที่ 1 หนังสือเล่มนี้แตกต่างจากงานประวัติศาสตร์ทางการของโพรโคเพียสอย่างชัดเจน เพราะเต็มไปด้วยการเสียดสี การกล่าวหา และถ้อยคำรุนแรงต่อจัสติเนียน ธีโอโดรา เบลิซาริอุส รวมถึงบุคคลสำคัญอีกหลายคน งานเขียนชิ้นนี้ไม่ได้ถูกเผยแพร่ในบรรยากาศเดียวกับพงศาวดารราชสำนัก นักวิชาการมักมองว่าโพรโคเพียสใช้พื้นที่ดังกล่าวระบายความไม่พอใจต่อรัฐบาลและชนชั้นนำ แม้ตัวงานจะมีข้อมูลที่ช่วยให้เห็นความคิดของคนร่วมสมัย แต่รูปแบบการเขียนก็เตือนให้ผู้อ่านตั้งคำถามอยู่เสมอว่า ตอนใดเป็นรายงาน ตอนใดเป็นข่าวลือ และตอนใดเป็นการขยายความเพื่อโจมตีศัตรูทางการเมือง

ในบทที่กล่าวถึงอดีตของธีโอโดรา โพรโคเพียสบรรยายว่าพระนางเคยทำงานเป็นนักแสดงในกรุงคอนสแตนติโนเปิล สังคมไบแซนไทน์ยุคนั้นมองอาชีพนักแสดงด้วยสายตาดูหมิ่น นักแสดงหญิงจำนวนหนึ่งทำงานทั้งด้านการแสดง การเต้น การแสดงกายกรรม และการให้ความบันเทิงส่วนตัวแก่ผู้มีอำนาจ เส้นแบ่งระหว่างเวทีละคร โรงละครสัตว์ ย่านค้าประเวณี และงานรับจ้างทางเพศจึงไม่ได้แยกออกจากกันอย่างชัดเจนแบบอาชีพสมัยใหม่ โพรโคเพียสใช้ภาพจำดังกล่าวสร้างเรื่องราวว่าธีโอโดราเคยมีชื่อเสียงจากการแสดงยั่วยุและเคยขายบริการทางเพศ ก่อนจะกลายเป็นคู่ครองของจัสติเนียน ผู้เป็นทายาททางการเมืองและต่อมาขึ้นครองราชย์เป็นจักรพรรดิ รายละเอียดนี้ต้องอ่านคู่กับข้อเท็จจริงทางสังคม เพราะการเป็นนักแสดงหญิงในยุคโบราณไม่ได้แปลว่าเจ้าตัวมีประวัติชีวิตแบบเดียวกันทุกคน และคำเรียกบางคำในเอกสารกรีกก็มีความหมายกว้าง อาจหมายถึงหญิงจากคณะละครหรือหญิงจากสถานบริการ ขึ้นอยู่กับบริบทและผู้แปล ฉากที่ถูกพูดถึงมากที่สุดเป็นการแสดงลามกในโรงละคร โพรโคเพียสเขียนว่าธีโอโดรานอนหงายบนพื้นเวที สวมเพียงผ้าคาดบริเวณสะโพก จากนั้นให้ผู้ช่วยโปรยเมล็ดข้าวบาร์เลย์ลงบนร่างกาย แล้วปล่อยห่านที่เตรียมไว้เข้ามาจิกกินเมล็ดทีละเม็ดจากบริเวณจุดสงวน เรื่องเล่านี้ไม่ใช่ข้าวโพดตามความเข้าใจของคนปัจจุบัน เพราะพืชที่ข้อความโบราณระบุคือข้าวบาร์เลย์ ซึ่งเป็นธัญพืชสำคัญของโลกเมดิเตอร์เรเนียนในเวลานั้น รายละเอียดดังกล่าวถูกเขียนด้วยภาษาที่ตั้งใจทำให้ผู้อ่านรู้สึกตกใจและขยะแขยง นักเขียนไม่ได้เล่าแบบผู้สังเกตการณ์ที่พยายามรักษาระยะห่าง แต่ใช้ถ้อยคำประณามศีลธรรมของธีโอโดราแทบทุกบรรทัด จึงมีความเป็นไปได้ว่าโพรโคเพียสนำข่าวลือ เรื่องเล่าจากวงการละคร และจินตนาการเชิงเสียดสีมาร้อยเข้าด้วยกันจนกลายเป็นฉากเดียวที่จำง่ายและแพร่ต่อได้สะดวก

สิ่งที่ตรวจสอบได้มากกว่าฉากห่าน คือธีโอโดรามีพื้นเพต่ำกว่าชนชั้นปกครองอย่างชัดเจน และเคยอยู่ในแวดวงการแสดงก่อนเข้าสู่ราชสำนัก พระบิดาของพระนางทำงานเกี่ยวข้องกับสนามแข่งม้าในคอนสแตนติโนเปิล หลังบิดาเสียชีวิต ครอบครัวต้องพึ่งพางานในวงการบันเทิง ธีโอโดราจึงเติบโตท่ามกลางพื้นที่ที่ชนชั้นสูงมองว่าไม่เหมาะสมกับสตรีผู้มีเกียรติ เส้นทางชีวิตของพระนางเปลี่ยนไปหลังเดินทางออกจากเมืองหลวงและกลับมาอีกครั้งผ่านเมืองอเล็กซานเดรีย ช่วงเวลานี้มีทั้งข้อมูลจากนักเขียนร่วมสมัยและช่องว่างที่ไม่อาจเติมได้แน่นอน นักประวัติศาสตร์จำนวนหนึ่งยอมรับว่าเรื่องอื้อฉาวอาจมีเศษเสี้ยวของความจริงอยู่บ้าง แต่ก็ไม่รับทุกฉากตามที่โพรโคเพียสบรรยาย เพราะผู้เขียนมีแรงจูงใจทางการเมืองสูง และไม่มีหลักฐานอิสระมาช่วยยืนยันการแสดงกับห่านแบบละเอียด หลังแต่งงานกับจัสติเนียน ธีโอโดราไม่ได้หายไปอยู่หลังม่านวัง พระนางได้รับการยกขึ้นเป็นจักรพรรดินีร่วมและมีบทบาทในงานบริหาร นโยบายศาสนา การคุ้มครองสตรี และการช่วยเหลือผู้หญิงที่ตกอยู่ในเครือข่ายค้าประเวณี พระนางยังมีอิทธิพลต่อจัสติเนียนในช่วงวิกฤตการจลาจลไนกา ค.ศ. 532 เมื่อราชสำนักกำลังลังเลว่าจะหนีออกจากเมืองหรือยืนหยัดควบคุมสถานการณ์ ภาพของธีโอโดราจึงมีสองด้านที่อยู่ร่วมกัน ด้านหนึ่งคือหญิงจากเวทีการแสดงที่นักประวัติศาสตร์ชายใช้เป็นวัตถุดิบสร้างเรื่องอื้อฉาว อีกด้านคือผู้ปกครองหญิงที่มีอำนาจจริงและทิ้งร่องรอยไว้ในกฎหมายกับการเมืองของไบแซนไทน์ การเล่าเพียงฉากลามกทำให้ประวัติศาสตร์ทั้งชีวิตของพระนางเหลือแค่เรื่องขายได้ แต่การอ่านเอกสารอย่างมีระยะห่างจะเห็นว่าคำด่าทอในหนังสือเล่มหนึ่ง ไม่ควรกลบความสามารถทางการเมืองของบุคคลที่เคยก้าวข้ามกำแพงชนชั้นได้สำเร็จ

โพรโคเพียสเสียชีวิตไปนานแล้ว แต่ชื่อของเขายังมีอิทธิพลต่อภาพจำของธีโอโดรา เพราะ Secret History เล่าเรื่องได้แรง ละเอียด และเต็มไปด้วยฉากที่ติดอยู่ในความทรงจำ ผู้คัดลอก นักแปล และนักเล่าเรื่องยุคหลังจึงหยิบตอนที่หวือหวาที่สุดมาเผยแพร่ซ้ำ ขณะเดียวกันมักตัดบริบทว่าเอกสารนี้เป็นงานโจมตีบุคคลสำคัญ ไม่ใช่บันทึกกลางที่ปราศจากอคติ การเรียกธีโอโดราว่าอดีตโสเภณีชื่อดังจึงควรใช้ความระมัดระวัง เพราะหลักฐานเรื่องอาชีพนักแสดงมีน้ำหนักมากกว่า แต่รายละเอียดเกี่ยวกับจำนวนลูกค้า ความนิยมในโรงละคร หรือฉากห่าน ไม่อาจยืนยันแบบข้อเท็จจริงร่วมสมัยได้ทั้งหมด เช่นเดียวกับเรื่องที่ว่าพระนางเคยแสดงต่อหน้าคนจำนวนมหาศาล ก็ยังต้องอาศัยข้อความของโพรโคเพียสเป็นหลัก เรื่องนี้สอนวิธีอ่านประวัติศาสตร์ได้ดี เอกสารเก่าไม่ได้แปลว่าเป็นกลาง และเรื่องที่เล่าละเอียดไม่ได้แปลว่าเกิดขึ้นจริงทุกคำ ยิ่งผู้เขียนใช้ภาษารุนแรงเพื่อทำลายชื่อเสียงของคนที่มีอำนาจ ยิ่งต้องแยกพื้นฐานที่ตรวจสอบได้ออกจากฉากประโลมโลก เมื่อทำเช่นนั้น ธีโอโดราจะไม่ใช่เพียงตัวละครหญิงในเรื่องฉาว แต่เป็นมนุษย์คนหนึ่งที่เริ่มต้นจากเวทีการแสดง ฝ่าการดูหมิ่นของชนชั้นสูง และขึ้นไปอยู่ใจกลางอำนาจของจักรวรรดิไบแซนไทน์ได้จริง