9 อาชีพในตำนานของไทย จากงานที่เคยจำเป็น สู่วันที่คนรุ่นใหม่แทบไม่เคยเห็น

9 อาชีพในตำนานของไทย จากงานที่เคยจำเป็น สู่วันที่คนรุ่นใหม่แทบไม่เคยเห็น

ถ้าย้อนกลับไปสัก 30–50 ปีก่อน ถนนหนทางและชีวิตประจำวันของคนไทยอาจดูแตกต่างจากวันนี้มาก

การเดินทาง การค้าขาย การสื่อสาร ความบันเทิง ไปจนถึงการทำงานในชีวิตประจำวัน ล้วนมีคนอีกกลุ่มหนึ่งคอยทำหน้าที่ที่เราแทบไม่ต้องพึ่งพาแล้วในปัจจุบัน

บางอาชีพหายไปเพราะเทคโนโลยีเข้ามาแทนที่ บางอาชีพถูกลดบทบาทจากการเปลี่ยนแปลงของเมืองและระบบคมนาคม ขณะที่บางอาชีพยังมีคนทำอยู่ เพียงแต่กลายเป็นงานเฉพาะทางที่ไม่ได้พบเห็นทั่วไปเหมือนเมื่อก่อน

นี่คือ 9 อาชีพที่น่าสนใจ เพราะเมื่อมองย้อนกลับไปแล้ว จะเห็นภาพว่า ประเทศไทยเปลี่ยนไปมากแค่ไหน

1. คนลากรถเจ๊ก อาชีพที่ใช้แรงคนพาผู้โดยสารไปตามถนน

รถลากเคยเป็นส่วนหนึ่งของการเดินทางในกรุงเทพฯ โดยมีผู้ลากรถใช้แรงกายพาผู้โดยสารหรือขนของไปยังจุดหมาย

ข้อมูลจากเอกสารของสำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี ระบุว่า รถลากรับจ้างเริ่มมีในไทยตั้งแต่ช่วงรัชกาลที่ 5 และเมื่อได้รับความนิยมมากขึ้นก็มีการควบคุมกิจการจนถึงขั้นมีพระราชบัญญัติรถลากใน ร.ศ. 120 หรือ พ.ศ. 2444

ลองนึกภาพกรุงเทพฯ ในวันที่ยังไม่มีรถยนต์จำนวนมหาศาลบนท้องถนน การเดินทางของผู้คนจึงต้องพึ่งพาแรงงานคนอย่างมาก

เมื่อระบบขนส่งสาธารณะ รถยนต์ และยานพาหนะรูปแบบใหม่เข้ามา รถลากจึงค่อย ๆ หมดบทบาทลง

สิ่งที่น่าสนใจคือ อาชีพนี้ไม่ได้หายไปเพราะไม่มีคนต้องเดินทาง แต่หายไปเพราะวิธีเดินทางของคนเปลี่ยนไป

2. นายฮ้อย พ่อค้าผู้นำขบวนวัวควายจากอีสาน

คำว่า “นายฮ้อย” ไม่ได้เป็นเพียงชื่อที่คุ้นหูจากละครหรือเรื่องเล่าในอดีต

กรมศิลปากรอธิบายว่า นายฮ้อยเป็นคำภาษาอีสานที่ใช้เรียกพ่อค้าท้องถิ่นในอดีต โดยเฉพาะผู้ที่ทำการเกษตรเป็นหลักและค้าขายเป็นอาชีพรอง

ในระบบการค้าสมัยก่อน การเดินทางนำวัวควายและสินค้าไปขายในพื้นที่ห่างไกลไม่ใช่เรื่องง่าย จึงเกิดการรวมกลุ่มเป็นขบวนและมีผู้นำทำหน้าที่ดูแลการเดินทาง

กรมสุขภาพจิตยังอธิบายถึง “กองคาราวานเกวียน” ของชาวอีสาน ซึ่งใช้เดินทางขนสินค้าและต้อนวัวควายไปค้าขาย โดยมีนายฮ้อยเป็นผู้นำขบวน

เมื่อถนนดีขึ้น การขนส่งด้วยรถยนต์สะดวกขึ้น และระบบการค้าสมัยใหม่เข้ามา รูปแบบการค้าขายที่ต้องเดินทางเป็นขบวนเป็นเวลานานจึงลดความสำคัญลง

จากอาชีพที่เคยผูกกับเศรษฐกิจของชุมชน จึงค่อย ๆ กลายเป็นภาพจำทางวัฒนธรรม

3. คนล่องแพซุง งานกลางสายน้ำที่ต้องใช้ประสบการณ์สูง

ครั้งหนึ่งแม่น้ำปิงไม่ได้เป็นเพียงเส้นทางเดินเรือ แต่ยังเป็นเส้นทางสำคัญในการล่องซุงจากพื้นที่ภาคเหนือ

ข้อมูลจากสำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร ระบุว่า ในอดีตมีการล่องแพซุงไม้สักตามแม่น้ำปิงจากเชียงใหม่และลำปางลงไปทางภาคกลาง

งานนี้ไม่ใช่เพียงการนำไม้ไปลอยน้ำแล้วปล่อยให้กระแสน้ำพาไป

ผู้ควบคุมแพต้องอาศัยความรู้เกี่ยวกับกระแสน้ำและลักษณะของลำน้ำ เพราะแม่น้ำปิงในบางช่วงมีความเชี่ยวกราก การควบคุมแพจึงต้องใช้ทักษะและประสบการณ์สูง

แต่เมื่อระบบถนนและการขนส่งทางบกพัฒนาขึ้น รูปแบบการลำเลียงไม้ทางน้ำแบบเดิมก็ลดความสำคัญลง

ปัจจุบันภาพแพซุงจำนวนมากที่เคยเป็นส่วนหนึ่งของแม่น้ำภาคเหนือ จึงกลายเป็นภาพประวัติศาสตร์ที่พบในพิพิธภัณฑ์และภาพถ่ายเก่าเสียมากกว่า

4. นักพากย์หนังกลางแปลง เสียงที่เคยเป็นส่วนหนึ่งของค่ำคืน

ถ้าคนรุ่นก่อนพูดถึง “หนังกลางแปลง” หลายคนอาจไม่ได้จำแค่จอหนังขนาดใหญ่

แต่ยังจำ เสียงของนักพากย์สด ที่คอยพากย์ตัวละครและสร้างบรรยากาศให้กับการชมหนังด้วย

หนังกลางแปลงเคยเป็นความบันเทิงสำคัญของชุมชน แต่เมื่อโทรทัศน์ วิดีโอ ดีวีดี โรงภาพยนตร์มัลติเพล็กซ์ และการรับชมออนไลน์เข้ามา รูปแบบความบันเทิงก็เปลี่ยนไปอย่างมาก

เดลินิวส์รายงานว่าหนังกลางแปลงค่อย ๆ ลดจำนวนลง เหลือเพียงไม่กี่หน่วยที่ยังรับงานอยู่ และบางส่วนถูกใช้ในงานวัดหรือการฉายเพื่อแก้บน

อย่างไรก็ตาม อาชีพนักพากย์หนังกลางแปลงไม่ได้หายไปแบบเด็ดขาด

Thai PBS ยังนำเสนอเรื่องราวของนักพากย์หนังกลางแปลงที่ยังคงรักษาวิถีการพากย์สดและการฉายหนังแบบย้อนยุคไว้ในปัจจุบัน

นี่จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของคำว่า “เริ่มไม่ค่อยเห็น” มากกว่า “หายไปแล้ว”

5. คนปั้นน้ำตาล อาชีพที่งานวัดเคยขาดไม่ได้

เด็กยุคหนึ่งอาจเคยยืนดูพ่อค้าค่อย ๆ ดึงน้ำตาลสีต่าง ๆ แล้วปั้นเป็นรูปสัตว์ ตัวการ์ตูน หรือสิ่งของต่าง ๆ ต่อหน้าต่อตา

นี่คือเสน่ห์ของ “น้ำตาลปั้น”

ไทยรัฐเคยนำเสนอเรื่องราวของผู้ประกอบอาชีพน้ำตาลปั้นโบราณ โดยระบุว่าอาชีพนี้กำลังลดจำนวนลง เพราะต้องใช้ทักษะสูงและหาผู้สืบทอดได้ยาก ขณะเดียวกันขนมสำเร็จรูปและสินค้าที่ผลิตด้วยแม่พิมพ์ก็เข้ามาแข่งขัน

สิ่งที่ทำให้งานนี้น่าสนใจคือ ไม่ได้ขายเพียงขนม

แต่ขาย “การแสดง” ไปพร้อมกัน

ลูกค้ายืนดูคนทำงานกับมือ เห็นน้ำตาลถูกเปลี่ยนรูปร่างตรงหน้า และสุดท้ายได้ของหวานกลับบ้าน

เมื่อวิถีการบริโภคเปลี่ยนไป เสน่ห์ของการนั่งรอดูช่างปั้นน้ำตาลก็ไม่ได้อยู่ในชีวิตประจำวันเหมือนเดิม

6. หมอตำแย ผู้ช่วยทำคลอดในชุมชนยุคก่อน

ก่อนที่โรงพยาบาลและบริการสาธารณสุขจะเข้าถึงผู้คนได้อย่างทั่วถึง การคลอดบุตรจำนวนหนึ่งในชุมชนชนบทต้องอาศัยผู้มีประสบการณ์ด้านการทำคลอดพื้นบ้าน

“หมอตำแย” จึงเป็นหนึ่งในอาชีพที่มีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของคนไทยในอดีต

แต่ปัจจุบันไม่ควรสรุปว่าหมอตำแย “หายไปทั้งหมด”

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกยังมีระบบรับรองหมอพื้นบ้านตามระเบียบกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2562 และมีหมอตำแยอยู่ในรายการสาขาที่ได้รับการรับรอง

ดังนั้นสถานะที่เหมาะสมกว่าคือ เป็นอาชีพที่พบได้น้อยลงและเปลี่ยนบทบาทไปจากเดิม

การเข้าถึงโรงพยาบาล การฝากครรภ์ และระบบการแพทย์สมัยใหม่ทำให้การทำคลอดในชุมชนไม่ได้มีหมอตำแยเป็นตัวเลือกหลักเหมือนในอดีต

7. ช่างพิมพ์ดีดและคนรับจ้างพิมพ์เอกสาร

ลองคิดดูว่า ถ้าไม่มีคอมพิวเตอร์ ไม่มีเครื่องพิมพ์ และต้องการพิมพ์เอกสารสักฉบับ เราจะทำอย่างไร?

ในอดีต “เครื่องพิมพ์ดีด” เป็นเครื่องมือสำคัญของสำนักงาน โรงเรียน และงานเอกสาร

คนที่มีทักษะการพิมพ์จึงมีบทบาทมากกว่าที่คนรุ่นใหม่อาจนึกภาพออก

ปัจจุบันงานที่เกี่ยวข้องกับพิมพ์ดีดลดลงอย่างมากจากการเข้ามาของคอมพิวเตอร์และเครื่องพิมพ์ แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าทุกอย่างหายไปหมด

แม้กระทั่งปัจจุบันยังมีร้านจำหน่ายและซ่อมเครื่องพิมพ์ดีดในไทยอยู่จริง เช่น ร้านซ่อมเครื่องพิมพ์ดีดที่ยังให้บริการเครื่องพิมพ์ดีดไฟฟ้า เครื่องคิดเลข และอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้อง

นี่จึงเป็นอีกตัวอย่างของอาชีพที่ จากงานทั่วไป กลายเป็นงานเฉพาะทาง

8. ช่างทำร่มบ่อสร้าง งานฝีมือที่เปลี่ยนจากของใช้เป็นมรดกวัฒนธรรม

“ร่มบ่อสร้าง” เป็นหนึ่งในงานหัตถกรรมที่คนไทยรู้จักดี โดยเฉพาะในจังหวัดเชียงใหม่

ข้อมูลการจัดประเภทมาตรฐานอาชีพของประเทศไทยยังระบุ “ช่างทำร่มบ่อสร้าง” ไว้เป็นหนึ่งในตัวอย่างอาชีพงานฝีมือ

จุดน่าสนใจของอาชีพนี้แตกต่างจากหลายอาชีพในรายการ

มันไม่ได้หายไปเพราะไม่มีใครต้องการร่มอีกแล้ว

แต่รูปแบบการใช้งานเปลี่ยนไป

ร่มที่เคยเป็นของใช้ในชีวิตประจำวันจำนวนมาก กลายเป็นทั้งสินค้าเชิงวัฒนธรรม ของตกแต่ง และสินค้าสำหรับนักท่องเที่ยว

ดังนั้นอาชีพช่างทำร่มยังมีอยู่ เพียงแต่ไม่ได้อยู่ในชีวิตประจำวันของคนไทยในวงกว้างเหมือนงานอุตสาหกรรมสมัยใหม่

9. คนส่งน้ำแข็งตามบ้านและร้านค้า

น้ำแข็งเป็นของธรรมดามากในปัจจุบัน จนเราแทบไม่เคยคิดว่าครั้งหนึ่งการมีน้ำแข็งในบ้านต้องอาศัย “ระบบส่งน้ำแข็ง”

เมื่อโรงน้ำแข็งเริ่มแพร่หลาย น้ำแข็งจึงกลายเป็นสินค้าที่สามารถส่งไปยังบ้าน ร้านค้า และตลาดได้ และเกิดงานรับส่งน้ำแข็งตามชุมชนขึ้น

ข้อมูลประวัติศาสตร์เกี่ยวกับโรงน้ำแข็งในสยามอธิบายว่า การเกิดขึ้นของโรงน้ำแข็งนำไปสู่ระบบการส่งน้ำแข็งตามบ้านและร้านค้า โดยผู้ส่งใช้รถจักรยานหรือรถเข็นขนส่งน้ำแข็งก้อน

เมื่อบ้านเรือนมีตู้เย็นมากขึ้น และการผลิตกับการกระจายสินค้าน้ำแข็งมีระบบมากขึ้น รูปแบบ “คนส่งน้ำแข็งถึงบ้าน” แบบที่เคยคุ้นตาจึงลดบทบาทลง

แต่เช่นเดียวกับหลายอาชีพในบทความนี้ มันยังไม่ได้สูญพันธุ์

หลักฐานร่วมสมัยยังพบคนส่งน้ำแข็งทำงานอยู่ เช่น ข่าวในปี 2567 ที่กล่าวถึงคนส่งน้ำแข็งซึ่งกำลังนำสินค้าไปส่งในตลาด

เพียงแต่จากสิ่งที่เคยเป็นภาพปกติในชีวิตประจำวัน กลายเป็นงานที่เราอาจพบเฉพาะบางพื้นที่หรือบางธุรกิจ

แล้วทำไมอาชีพเหล่านี้จึงค่อย ๆ หายไป

ถ้ามองทั้ง 9 อาชีพ จะพบว่ามีรูปแบบคล้ายกันอย่างหนึ่ง

อาชีพไม่ได้หายไปเพราะโลก “ไม่ต้องการคนทำงาน” แต่เพราะโลกเปลี่ยนวิธีแก้ปัญหา

รถลากถูกแทนที่ด้วยระบบคมนาคมสมัยใหม่

นายฮ้อยและขบวนเกวียนลดบทบาทเมื่อระบบการขนส่งพัฒนา

การล่องแพซุงลดลงเมื่อรูปแบบการขนส่งเปลี่ยน

หนังกลางแปลงถูกกระทบจากโทรทัศน์ โรงภาพยนตร์ และสื่อดิจิทัล

น้ำตาลปั้นเจอการแข่งขันจากขนมสำเร็จรูป

หมอตำแยถูกลดบทบาทเมื่อระบบสาธารณสุขเข้าถึงชุมชนมากขึ้น

งานพิมพ์ดีดถูกแทนที่ด้วยคอมพิวเตอร์

ส่วนงานฝีมืออย่างร่มบ่อสร้างยังอยู่ แต่เปลี่ยนสถานะจากของใช้ทั่วไปไปสู่สินค้าเชิงวัฒนธรรมมากขึ้น

จาก “อาชีพธรรมดา” สู่ “เรื่องเล่าของอดีต”

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดอาจไม่ใช่การนับว่าอาชีพไหนหายไปแล้วกี่อาชีพ

แต่คือการได้เห็นว่า อาชีพหนึ่ง ๆ สามารถบอกประวัติศาสตร์ของสังคมได้

เมื่อคนเดินทางด้วยรถลาก เราจะเห็นภาพเมืองแบบหนึ่ง

เมื่อสินค้าถูกขนด้วยขบวนเกวียน เราจะเห็นระบบเศรษฐกิจอีกแบบหนึ่ง

เมื่อผู้คนมุงดูหนังกลางแปลง เราจะเห็นวิธีที่ชุมชนใช้เวลาร่วมกัน

และเมื่อเด็กยืนดูคนปั้นน้ำตาล เราจะเห็นว่าความบันเทิงกับการค้าขายในอดีตบางครั้งแทบแยกออกจากกันไม่ได้

วันนี้เราอาจไม่ต้องพึ่งคนเหล่านั้นอีกแล้ว แต่เรื่องราวของพวกเขาช่วยให้เราเข้าใจว่า สิ่งที่เราเรียกว่า “ชีวิตปกติ” ในแต่ละยุค ไม่เคยเหมือนเดิม

หมายเหตุ: คำว่า “เริ่มไม่ค่อยเห็น” ในบทความนี้หมายถึงอาชีพที่ลดบทบาทจากการเป็นงานทั่วไปในชีวิตประจำวัน ไม่ได้หมายความว่าอาชีพนั้นสูญหายไปจากประเทศไทยทั้งหมด