สัตว์รู้ล่วงหน้าก่อนแผ่นดินไหวจริงหรือ? วิทยาศาสตร์มีคำตอบอย่างไร

เวลามีข่าวแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ มักมีเรื่องเล่าตามมาว่า ก่อนเกิดเหตุไม่นาน สุนัขเห่าผิดปกติ นกบินหนีออกจากพื้นที่ งูออกจากรู หรือปลาบางชนิดว่ายน้ำผิดปกติ

เรื่องเหล่านี้ฟังดูน่าสนใจ เพราะทำให้เกิดคำถามว่า สัตว์อาจรับรู้บางอย่างที่มนุษย์ไม่สามารถสัมผัสได้หรือเปล่า?

คำตอบจากวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันคือ สัตว์บางชนิดอาจรับรู้แรงสั่นสะเทือนหรือสัญญาณบางอย่างได้เร็วกว่ามนุษย์ แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะบอกว่าสัตว์สามารถทำนายแผ่นดินไหวล่วงหน้าได้อย่างน่าเชื่อถือ

เรื่องนี้มีคนสังเกตมานานมาก

ความเชื่อเรื่องสัตว์กับแผ่นดินไหวไม่ใช่เรื่องใหม่

หนึ่งในบันทึกเก่าแก่ที่ถูกพูดถึงเกิดขึ้นในกรีซเมื่อประมาณ 373 ปีก่อนคริสตกาล มีรายงานว่าสัตว์หลายชนิด เช่น หนู พังพอน งู และตะขาบ ออกจากที่อยู่อาศัยก่อนเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่

หลังจากนั้นก็มีรายงานลักษณะคล้ายกันอีกมากจากหลายพื้นที่ทั่วโลก ตั้งแต่ปลา นก สัตว์เลื้อยคลาน ไปจนถึงแมลง

บางเรื่องบอกว่าสัตว์เปลี่ยนพฤติกรรมก่อนเกิดแผ่นดินไหวไม่กี่วินาที ขณะที่บางเรื่องอ้างว่าเกิดขึ้นหลายชั่วโมง หลายวัน หรือแม้แต่หลายสัปดาห์ก่อนเหตุการณ์ 

แต่ปัญหาคือ เรื่องจำนวนมากเป็น การสังเกตย้อนหลัง

เมื่อเกิดแผ่นดินไหวแล้ว ผู้คนจึงย้อนกลับมานึกว่า ก่อนหน้านั้นสัตว์มีพฤติกรรมผิดปกติหรือเปล่า

ตรงนี้เองที่ทำให้การพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ทำได้ยาก

แล้วสัตว์รู้ก่อนมนุษย์ได้จริงหรือ?

มีส่วนหนึ่งที่วิทยาศาสตร์อธิบายได้ค่อนข้างชัด

แผ่นดินไหวปล่อยคลื่นหลายชนิดออกมาจากจุดกำเนิด โดย คลื่น P สามารถเดินทางมาถึงก่อนคลื่นที่ทำให้เกิดการสั่นสะเทือนรุนแรงกว่าอย่าง คลื่น S

มนุษย์จำนวนมากอาจไม่รู้สึกถึงคลื่น P ที่มีขนาดเล็กกว่า แต่สัตว์บางชนิดมีประสาทสัมผัสที่ไวต่อแรงสั่นสะเทือน จึงอาจรับรู้การเคลื่อนไหวเล็ก ๆ นั้นก่อนที่มนุษย์จะรู้สึกถึงแรงสั่นที่ชัดเจนกว่า 

ดังนั้น ถ้าสุนัขลุกขึ้นก่อนที่เจ้าของจะรู้สึกว่าแผ่นดินกำลังไหว เรื่องนี้ เป็นไปได้

แต่สิ่งสำคัญคือ มันไม่ได้หมายความว่าสุนัขรู้ว่า “อีก 5 วินาทีจะเกิดแผ่นดินไหว”

มันอาจเพียงรับรู้แรงสั่นสะเทือนที่กำลังเดินทางมาถึงก่อนมนุษย์เท่านั้น

แล้วเรื่องที่สัตว์รู้ล่วงหน้าหลายวันล่ะ?

นี่คือส่วนที่ยังเป็นคำถาม

มีการเสนอแนวคิดว่าสัตว์อาจไวต่อการเปลี่ยนแปลงบางอย่างที่เกิดขึ้นก่อนแผ่นดินไหว เช่น การเปลี่ยนแปลงของน้ำใต้ดิน การเอียงหรือเปลี่ยนแปลงของพื้นดิน หรือสัญญาณทางไฟฟ้าและแม่เหล็กบางชนิด

ในทางทฤษฎี หากปรากฏการณ์เหล่านี้เกิดขึ้นก่อนแผ่นดินไหวจริง สัตว์บางชนิดที่มีประสาทสัมผัสไวเป็นพิเศษก็อาจรับรู้ได้ 

แต่ยังเป็นเพียงคำว่า “อาจ”

เพราะนักวิทยาศาสตร์ยังไม่มีหลักฐานที่สม่ำเสมอและทำซ้ำได้ว่า พฤติกรรมบางอย่างของสัตว์สามารถใช้เป็นตัวบ่งชี้ว่าแผ่นดินไหวกำลังจะเกิดขึ้น

งานศึกษาของ USGS ในอดีตก็พบว่าพฤติกรรมผิดปกติของสัตว์เกิดขึ้นก่อนแผ่นดินไหวบางครั้ง แต่ไม่ได้เกิดขึ้นก่อนแผ่นดินไหวส่วนใหญ่ และแม้แต่ในเหตุการณ์ที่มีรายงานพฤติกรรมผิดปกติ สัตว์ส่วนใหญ่ก็ยังมีพฤติกรรมตามปกติ 

ปัญหาใหญ่คือ “สัตว์ก็มีวันที่แปลก ๆ ของมันเอง”

ลองนึกภาพว่าสุนัขตัวหนึ่งเดินวนไปมา เห่าเสียงดัง หรือไม่ยอมกินอาหาร

เราสามารถตีความได้หลายอย่าง

มันอาจป่วย

อาจได้กลิ่นสัตว์อื่น

อาจได้ยินเสียงที่เราไม่ได้ยิน

อาจตกใจ

อาจมีการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม

หรืออาจไม่มีอะไรผิดปกติเลย

ถ้าในวันนั้นเกิดแผ่นดินไหวขึ้น เรามีแนวโน้มจะย้อนกลับไปเชื่อมเหตุการณ์ทั้งสองเข้าด้วยกัน

แต่ถ้าสุนัขอีกหลายร้อยตัวทั่วพื้นที่มีพฤติกรรมปกติ เราอาจไม่ได้พูดถึงพวกมันเลย

นี่เป็นปัญหาสำคัญของการใช้พฤติกรรมสัตว์เป็นเครื่องมือทำนาย เพราะเราต้องรู้ทั้ง จำนวนครั้งที่สัตว์แสดงพฤติกรรมผิดปกติก่อนแผ่นดินไหว และจำนวนครั้งที่มันแสดงพฤติกรรมผิดปกติแล้วไม่ได้เกิดแผ่นดินไหว 

แล้วเรื่องที่จีนเคยใช้สัตว์เตือนแผ่นดินไหวล่ะ?

มีเหตุการณ์ที่มักถูกหยิบมาเล่าคือการเฝ้าสังเกตพฤติกรรมสัตว์ในจีน ซึ่งเคยถูกนำมาใช้ร่วมกับข้อมูลแผ่นดินไหวขนาดเล็กเพื่อประเมินความเสี่ยง

มีครั้งหนึ่งที่การคาดการณ์ประสบความสำเร็จและช่วยให้ผู้คนจำนวนมากออกจากบ้านก่อนเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่

ฟังดูเหมือนมีหลักฐานชัดเจน

แต่ปัญหาคือ เหตุการณ์ลักษณะเดียวกันนี้ ไม่ได้ตามมาด้วยแผ่นดินไหวใหญ่ทุกครั้ง

และแผ่นดินไหวใหญ่บางครั้งก็เกิดขึ้นโดยไม่มีสัญญาณนำที่ชัดเจนเลย

สิ่งที่สัตว์อาจทำได้ กับสิ่งที่มนุษย์อยากให้มันทำ

สองเรื่องนี้ต่างกันมาก

สัตว์อาจรับรู้สิ่งที่มนุษย์รับรู้ช้ากว่า

แต่

การรู้ว่าเกิดอะไรขึ้น กับการรู้ว่าอะไรจะเกิดขึ้น เป็นคนละเรื่องกัน

ถ้าสุนัขรู้สึกถึงคลื่น P ก่อนเจ้าของไม่กี่วินาที นั่นคือการรับรู้เหตุการณ์ที่กำลังเกิดขึ้นแล้ว

แต่ถ้าสุนัขสามารถบอกได้ว่า “พรุ่งนี้เวลา 10 โมงจะเกิดแผ่นดินไหวขนาด 7” นั่นคือการทำนาย

ปัจจุบันวิทยาศาสตร์ยังไม่มีหลักฐานว่าสัตว์ชนิดใดสามารถทำแบบหลังได้อย่างสม่ำเสมอ

และมนุษย์เองก็ยังไม่สามารถทำนายแผ่นดินไหวแบบระบุ วัน เวลา สถานที่ และขนาด ได้อย่างแม่นยำ 

แล้วควรเชื่อพฤติกรรมสัตว์หรือไม่?

ถ้าสัตว์เลี้ยงมีพฤติกรรมผิดปกติ ก็ไม่ควรมองข้ามเสียทีเดียว เพราะสัตว์สามารถรับรู้เสียง กลิ่น และแรงสั่นสะเทือนบางอย่างที่มนุษย์ไม่รับรู้ได้

แต่ก็ไม่ควรสรุปทันทีว่า

“สัตว์กำลังรู้ว่าแผ่นดินไหวจะเกิด”

เพราะพฤติกรรมดังกล่าวอาจมีสาเหตุอื่นอีกมากมาย

สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ยังสนใจคือ ถ้าสัตว์บางชนิดสามารถรับรู้สัญญาณก่อนแผ่นดินไหวได้จริง เราจะค้นหาสัญญาณนั้นอย่างเป็นระบบได้หรือไม่

แทนที่จะรอดูว่าสุนัขตัวไหนเห่าหรือแมวตัวไหนวิ่งหนี นักวิจัยอาจต้องติดตามสัตว์จำนวนมากอย่างต่อเนื่อง เปรียบเทียบพฤติกรรมกับสภาพแวดล้อม และตรวจสอบว่าพฤติกรรมแบบเดียวกันเกิดขึ้นก่อนแผ่นดินไหวจริงมากกว่าที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญหรือไม่

นี่จึงเป็นเรื่องที่ยังมีพื้นที่ให้วิทยาศาสตร์ค้นหาคำตอบต่อไป

ท้ายที่สุดแล้ว เรื่องสัตว์กับแผ่นดินไหวอาจไม่ได้มีคำตอบง่าย ๆ ว่า “รู้” หรือ “ไม่รู้”

สิ่งที่เราพูดได้อย่างมั่นใจมากกว่าคือ สัตว์บางชนิดมีประสาทสัมผัสที่ละเอียดกว่ามนุษย์ และอาจรับรู้การสั่นสะเทือนช่วงแรกของแผ่นดินไหวได้ก่อนเราไม่กี่วินาที

แต่สำหรับการรู้ล่วงหน้าเป็นชั่วโมง เป็นวัน หรือเป็นสัปดาห์นั้น ยังไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่หนักแน่นพอให้ใช้พฤติกรรมสัตว์เป็นเครื่องมือทำนายแผ่นดินไหว

ดังนั้นครั้งต่อไปที่เห็นคลิปสุนัขวิ่งหนี แมวซ่อนตัว หรือฝูงนกบินขึ้นพร้อมกันก่อนเกิดแผ่นดินไหว อย่าเพิ่งรีบสรุปว่าเจ้าตัวนั้นมี “ญาณพิเศษ”

บางทีสิ่งที่มันรับรู้ อาจเป็นเพียงสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว...

แต่ประสาทสัมผัสของมันเร็วกว่าเรานิดเดียวเท่านั้น