การศึกษาไทยวัดผลมากเกินไปหรือไม่ เมื่อเทียบกับฟินแลนด์และสิงคโปร์ บทเรียนจากระบบสอบสองแบบ

ลองนึกภาพเด็กคนหนึ่งที่ใช้เวลาหลายปีในโรงเรียน แต่ชีวิตในห้องเรียนถูกแบ่งเป็นช่วงก่อนสอบและหลังสอบ ความสามารถถูกย่อเหลือเป็นตัวเลขไม่กี่ช่องในใบคะแนน ภาพแบบนี้ทำให้คำถามเรื่องการศึกษาไทยวัดผลมากเกินไปไม่ใช่คำถามเล่น ๆ เพราะสิ่งที่ถูกวัดบ่อยที่สุด มักกลายเป็นสิ่งที่ทุกฝ่ายให้ความสำคัญที่สุด

คำตอบคือ ระบบไทยมีแนวโน้มให้น้ำหนักกับการสอบและคะแนนสูงเกินกว่าที่ควร โดยเฉพาะการสอบที่มีผลต่อการคัดเลือก การจัดอันดับ หรือชื่อเสียงของโรงเรียน ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การสอบทุกชนิด การสอบที่ดีช่วยให้รู้ว่าผู้เรียนเข้าใจอะไร ติดขัดตรงไหน และควรได้รับความช่วยเหลือแบบใด ปัญหาเกิดขึ้นตอนคะแนนกลายเป็นเป้าหมายแทนการเรียนรู้ จนเบียดการอ่านเพื่อความเข้าใจ การทดลอง การทำงานร่วมกัน และการลองผิดลองถูก

โครงสร้างไทยมีทั้งคะแนนเก็บ สอบกลางภาค สอบปลายภาค การทดสอบระดับชาติ และข้อสอบเพื่อการศึกษาต่อ สทศ. ระบุว่ามีการจัดสอบหลายประเภท เช่น O-NET, V-NET, B-NET, I-NET และ N-NET ในชีวิตจริงผู้เรียนรับรู้เป็นแรงกดดันต่อเนื่อง ขณะที่ครูต้องเตรียมข้อสอบ กรอกข้อมูล และเร่งสอนให้ทันปฏิทิน

สิ่งที่น่ากังวลกว่าจำนวนครั้ง คือผลสอบถูกนำไปใช้แบบเดิมพันสูงหรือไม่ ถ้าคะแนนหนึ่งชุดใช้ตัดสินทั้งเด็ก โรงเรียน ครู และผู้ปกครอง ทุกฝ่ายย่อมหันไปฝึกสิ่งที่ทำให้คะแนนดีขึ้นเร็ว เช่น จำรูปแบบคำตอบหรือสอนเฉพาะเนื้อหาที่คาดว่าจะออก คะแนนอาจดีขึ้นบนกระดาษ แต่ไม่ได้ยืนยันว่าผู้เรียนอ่านจับใจความได้ แก้ปัญหาใหม่เป็น อธิบายเหตุผลได้ หรือใช้ความรู้ในชีวิตจริงได้

ข้อมูล PISA 2022 ของ OECD ช่วยสะท้อนภาพใหญ่ แม้ PISA วัดเพียงความสามารถของเด็กอายุ 15 ปีในการใช้ความรู้ด้านคณิตศาสตร์ การอ่าน และวิทยาศาสตร์กับสถานการณ์จริง คะแนนเฉลี่ยของไทยอยู่ที่ 394, 379 และ 409 คะแนนตามลำดับ ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD ที่ 472, 476 และ 485 คะแนน ตัวเลขนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าการสอบเป็นต้นเหตุเดียว แต่ชี้ว่าการมีระบบวัดผลมากมายไม่ได้รับประกันการเรียนรู้ที่ลึกหรือทักษะการประยุกต์ใช้

กองกระดาษข้อสอบจึงเป็นภาพแทนของปัญหา เพราะสิ่งที่ต้องถามไม่ใช่เพียงสอบกี่ครั้ง แต่คือหลังสอบแล้วเกิดอะไรขึ้น คะแนนถูกใช้เพื่อช่วยเด็กเป็นรายคนหรือจัดอันดับ โรงเรียนมีเวลาแก้จุดอ่อนจริงหรือไม่ หากไม่มีการวิเคราะห์ข้อผิดพลาด ไม่มีการสอนซ่อม และไม่มีทรัพยากรช่วยกลุ่มที่ตามไม่ทัน การสอบก็เหลือเพียงพิธีกรรมที่ทำให้ระบบรู้สึกว่ากำลังควบคุมคุณภาพ

ประเทศที่ได้ชื่อว่าการศึกษาดีไม่ได้มีสูตรเดียว และคำว่าอันดับหนึ่งขึ้นอยู่กับตัวชี้วัด ถ้าใช้คะแนน PISA 2022 เป็นหลัก สิงคโปร์ทำคะแนนสูงสุดทั้งคณิตศาสตร์ การอ่าน และวิทยาศาสตร์ แต่ถ้าพูดถึงโรงเรียนที่ลดการสอบระดับชาติ ฟินแลนด์มักถูกยกเป็นตัวอย่าง ความแตกต่างนี้ทำให้เห็นว่าคะแนนสูงไม่ได้แปลว่าต้องไม่มีการสอบ และการสอบน้อยก็ไม่ได้แปลว่าไม่ประเมิน

ฟินแลนด์ไม่มีการทดสอบระดับชาติในช่วงประถมและมัธยมศึกษาตอนต้น การประเมินทำโดยครูประจำชั้นและครูผู้สอนวิชาเป็นหลัก โรงเรียนมีหลักสูตรแกนกลางและเกณฑ์การประเมินปลายช่วงเพื่อช่วยให้การให้คะแนนเป็นธรรมและเปรียบเทียบกันได้ ส่วนการประเมินระดับระบบใช้ดูแนวโน้มภาพรวม ไม่ใช่นำเด็กทุกคนเข้าสู่สนามสอบถี่ ๆ เพื่อจัดอันดับโรงเรียน

เบื้องหลังคือความไว้วางใจในวิชาชีพครู และการฝึกครูให้ตรวจหลักฐานการเรียนรู้ ให้ข้อมูลย้อนกลับ และวางแผนช่วยเหลือรายบุคคล ฟินแลนด์ไม่ได้ปฏิเสธการสอบ เพราะยังมี Matriculation Examination ในช่วงมัธยมปลายสายสามัญ เพียงเลือกวางการสอบเดิมพันสูงไว้ในช่วงที่เหมาะสมกว่า และให้ช่วงวัยต้นมีพื้นที่สำหรับการเรียนรู้หลายรูปแบบ

สิงคโปร์เป็นอีกด้านของภาพเปรียบเทียบ ระบบมีการสอบระดับชาติ เช่น PSLE และการสอบในระดับมัธยมกับก่อนมหาวิทยาลัย ขณะเดียวกันก็ใช้การประเมินระหว่างเรียนและข้อมูลย้อนกลับ ครูติดตามพัฒนาการได้ ไม่ต้องรอคะแนนปลายทางเพียงอย่างเดียว สิงคโปร์ยังทยอยลดการสอบกลางปีในบางระดับ เพื่อเปิดเวลาให้เกิดการเรียนรู้ที่ลึกและประสบการณ์หลากหลายขึ้น

สิงคโปร์ไม่ได้พิสูจน์ว่าเด็กเก่งเพราะข้อสอบ และฟินแลนด์ไม่ได้พิสูจน์ว่าเด็กเก่งเพราะไม่สอบ ทั้งสองประเทศใช้การสอบคนละตำแหน่ง สิงคโปร์ใช้ข้อสอบมาตรฐานเพื่อคัดเลือกและจัดเส้นทาง แต่ลดการสอบซ้ำซ้อนและเพิ่มการประเมินระหว่างเรียน ฟินแลนด์ลดข้อสอบระดับชาติในวัยต้น แล้วเพิ่มน้ำหนักให้ครูและหลักฐานการเรียนรู้ จุดร่วมคือรู้ว่าคะแนนหนึ่งชุดตอบคำถามได้จำกัด ไม่ควรนำไปตอบทุกเรื่อง

ถ้าจะปรับการศึกษาไทย ควรแยกหน้าที่ของการวัดผลให้ชัด การประเมินเพื่อช่วยเด็กเรียนรู้ไม่ควรมีเดิมพันแบบเดียวกับการสอบเพื่อคัดเลือกมหาวิทยาลัย และการสอบเพื่อดูภาพรวมประเทศไม่ควรกลายเป็นการตัดสินคุณค่าของโรงเรียนรายแห่ง จากนั้นลดข้อสอบที่ซ้ำกัน แล้วใช้การสอบระดับชาติแบบตัวอย่างหรือแบบวัดสมรรถนะเป็นระยะ เพื่อดูแนวโน้มโดยไม่ทำให้เด็กทุกคนแบกภาระเท่ากัน

ห้องเรียนควรมีหลักฐานหลายชนิด ทั้งการตอบคำถาม การอธิบายเหตุผล โครงงาน การทดลอง การนำเสนอ การทำงานร่วมกับผู้อื่น และการแก้ปัญหาที่ไม่มีคำตอบสำเร็จรูป ข้อสอบยังจำเป็นสำหรับความรู้พื้นฐานและการคัดเลือกบางประเภท แต่ไม่ควรเป็นช่องทางเดียวที่เด็กใช้พิสูจน์ความสามารถ ข้อมูลคะแนนควรใช้จัดสรรครู งบประมาณ และการช่วยเหลือโรงเรียน ไม่ใช่ใช้สร้างตารางอันดับเพียงอย่างเดียว

บทเรียนจากต่างประเทศไม่ใช่ให้ไทยเลิกสอบทันที หรือคัดลอกระบบของประเทศใดมาใช้ทั้งชุด คำถามที่ควรถามคือ การสอบแต่ละครั้งวัดทักษะอะไร ผลสอบส่งกลับไปช่วยใคร และมีการเปลี่ยนการสอนหลังเห็นข้อมูลหรือไม่ หากตอบไม่ได้ การสอบครั้งนั้นอาจกำลังวัดความสามารถของระบบในการจัดสอบ มากกว่าวัดการเรียนรู้ของเด็ก

การศึกษาที่ดีไม่ได้วัดจากจำนวนสนามสอบ และไม่ได้วัดจากการไม่มีข้อสอบเลย แต่ดูจากการทำให้การวัดผลรับใช้การเรียนรู้ ไม่ใช่บังคับให้การเรียนรู้รับใช้คะแนน จุดหมายคือการสอบเท่าที่จำเป็น แล้วใช้ข้อมูลเพื่อพัฒนาเด็กจริง