ทำไมกลิ่นน้ำมันกับแอร์รถเก่าถึงทำให้บางคนรู้สึกฟิน

กลิ่นที่คนหนึ่งรีบหนี แต่อีกคนกลับอยากสูดซ้ำ

เคยมีจังหวะเดินผ่านปั๊มน้ำมันแล้วได้กลิ่นเบนซินลอยมา ก่อนจะรู้สึกว่า “หอมแปลกๆ” ไหม หรือขึ้นรถเก่าที่เพิ่งเปิดแอร์แล้วกลิ่นเฉพาะตัวพุ่งออกมา กลับรู้สึกคุ้นและชอบ ทั้งที่รู้ดีว่ามันไม่ใช่น้ำหอม

เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่าจมูกแยกกลิ่นผิด แต่เกี่ยวทั้งกับ ระบบรับกลิ่น ความทรงจำ และสารเคมีที่ระเหยอยู่ในอากาศ

กลิ่นเบนซินมีสารระเหยที่จมูกจับได้ไวมาก

น้ำมันเบนซินเป็นส่วนผสมของไฮโดรคาร์บอนหลายชนิด รวมถึงสารอะโรมาติกอย่างโทลูอีนและไซลีน ส่วนเบนซีนก็อาจพบได้ในน้ำมันเชื้อเพลิงภายใต้ข้อจำกัดด้านปริมาณ กลุ่มสารเหล่านี้ระเหยง่าย จึงสร้างกลิ่นแรงและโดดเด่นแม้มีอยู่ในอากาศไม่มาก

คำว่า อะโรมาติก ในทางเคมีไม่ได้หมายความว่า “หอมและปลอดภัย” แต่หมายถึงโครงสร้างทางเคมีประเภทหนึ่ง เพราะฉะนั้นอย่าเพิ่งตีความว่าชื่อฟังดูหอมแล้วจะสูดเล่นได้

ความรู้สึกว่ากลิ่นดี ไม่ได้เท่ากับร่างกายกำลังบอกว่ากลิ่นนั้นดีต่อสุขภาพ

จุดน่าสนใจอยู่ที่ระบบรับกลิ่นเชื่อมโยงกับสมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์และความทรงจำอย่างใกล้ชิด กลิ่นจึงเรียกภาพเก่าๆ กลับมาได้รวดเร็วแบบที่บางครั้งยังไม่ทันนึกเป็นคำด้วยซ้ำ

ถ้าตอนเด็กเคยนั่งรถไปเที่ยวต่างจังหวัด แวะปั๊มกับครอบครัว หรือขึ้นรถเก่าคันเดิมบ่อยๆ กลิ่นบางชุดอาจติดอยู่กับความรู้สึกสนุก ปลอดภัย หรือคุ้นเคย พอโตขึ้นแล้วเจอกลิ่นคล้ายเดิม สมองก็อาจดึงบรรยากาศเก่ากลับมาพร้อมกัน

แล้วทำไมแอร์รถเก่าถึงมีกลิ่นเฉพาะตัว

อันนี้ซับซ้อนกว่า เพราะคำว่า “กลิ่นแอร์รถเก่า” ไม่ได้หมายถึงสารชนิดเดียว กลิ่นที่ได้อาจมาจากวัสดุภายในรถ พลาสติก กาว เบาะ ฝุ่น ความชื้น รวมถึงสิ่งที่สะสมในระบบปรับอากาศ

รถที่ระบบแอร์มีความชื้นสะสม โดยเฉพาะบริเวณคอยล์เย็น อาจเกิดกลิ่นอับจากจุลินทรีย์ได้ กลิ่นแบบนี้จึงไม่ควรเหมารวมว่าเป็นเสน่ห์ของรถเก่าทั้งหมด ถ้ากลิ่นเปลี่ยนไปชัดเจน เหม็นอับผิดปกติ หรือเปิดแล้วระคายเคือง การล้างระบบและตรวจไส้กรองแอร์มีเหตุผลกว่าอดทนดมต่อ

ส่วนควันท่อไอเสียยิ่งต้องแยกคำว่า “ชอบ” ออกจากคำว่า “ปลอดภัย”

ไอเสียรถยนต์เป็นส่วนผสมของก๊าซและอนุภาคจากการเผาไหม้ ชนิดและปริมาณแตกต่างกันตามเครื่องยนต์ เชื้อเพลิง สภาพรถ และระบบควบคุมมลพิษ สิ่งที่จมูกได้กลิ่นจึงไม่ได้บอกครบว่ากำลังสูดอะไรเข้าไป เพราะ คาร์บอนมอนอกไซด์ไม่มีสีและไม่มีกลิ่น แต่สามารถเป็นอันตรายร้ายแรงเมื่อสะสมในพื้นที่อับอากาศ

ชอบกลิ่นได้ แต่ไม่ควรตั้งใจสูด

โดยเฉพาะการติดเครื่องยนต์ในโรงรถหรือพื้นที่ปิด ไม่ควรทำเพื่อดมกลิ่นเด็ดขาด ความรู้สึกฟินจากกลิ่นไม่ใช่มาตรวัดความเป็นพิษ และจมูกก็ตรวจจับสารอันตรายทุกชนิดไม่ได้

ทำไมบางคนชอบ แต่บางคนได้กลิ่นแล้วปวดหัวทันที

การรับกลิ่นแตกต่างกันตามพันธุกรรม ประสบการณ์เดิม ความไวของระบบรับกลิ่น และบริบทขณะนั้น กลิ่นเดียวกันจึงสร้างความหมายคนละเรื่องได้

• คนหนึ่งได้กลิ่นเบนซินแล้วนึกถึงการเดินทาง

• อีกคนเชื่อมกับอาการเมารถจนรู้สึกคลื่นไส้

• กลิ่นแอร์เก่าอาจทำให้นึกถึงรถครอบครัวสมัยเด็ก

• อีกคนกลับรู้สึกว่าเป็นกลิ่นอับและอยากเปิดกระจกทันที

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมคำว่า “หอม” จึงไม่ได้อยู่ที่โมเลกุลอย่างเดียว สมองเอาความทรงจำ อารมณ์ และสถานการณ์มาประกอบคำตัดสินด้วย

บางครั้งที่ฟิน อาจไม่ใช่เพราะกลิ่นนั้นหอมที่สุด
แต่เพราะสมองจำได้ว่ากลิ่นนี้เคยอยู่ตรงไหนในชีวิต