ทำไมใจถึงติดอยู่กับอดีตและวิ่งไปรออนาคต จนมองไม่เห็นสิ่งที่กำลังเกิด

อดีตผ่านไปแล้ว อนาคตยังมาไม่ถึง แต่ใจกลับเข้าไปอยู่ได้ทั้งวัน

ลองสังเกตวันธรรมดาสักวัน แค่มีใครพูดบางประโยคไม่เข้าหู เรื่องที่เกิดเมื่อหลายปีก่อนอาจเด้งขึ้นมาทันที แล้วใจเริ่มต่อเรื่องว่า “ตอนนั้นก็เคยโดนแบบนี้” จากเหตุการณ์ไม่กี่วินาที กลายเป็นความไม่พอใจที่ลากอดีตทั้งก้อนกลับมาอยู่ตรงหน้า

อีกด้านหนึ่งก็เกิดง่ายไม่แพ้กัน เงินยังไม่ออก งานยังไม่รู้ผล ความสัมพันธ์ยังไม่มีคำตอบ แต่ใจสร้างฉากของเดือนหน้า ปีหน้า หรือชีวิตอีกหลายปีข้างหน้าเสร็จเรียบร้อยแล้ว บางฉากน่ากลัวจนเครียดกับสิ่งที่ยังไม่เกิดด้วยซ้ำ

คำว่า “ขันธ์ส่วนอดีตและอนาคต” ไม่ได้หมายถึงเวลาอย่างเดียว

ในคำสอนทางพุทธศาสนา ขันธ์ 5 คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ และขันธ์เหล่านี้พิจารณาได้ทั้งส่วนที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เพราะฉะนั้นสิ่งที่เคยเป็นร่างกาย ความรู้สึก ความจำ การปรุงแต่ง และการรับรู้ ล้วนเป็นขันธ์ส่วนอดีตได้ ส่วนสิ่งที่คาดว่าจะเป็นต่อไปก็กลายเป็นพื้นที่ให้ความคิดเข้าไปยึดถือได้เช่นกัน

จุดน่าสนใจอยู่ตรงคำว่า “คล้อยตาม” เพราะปัญหาไม่ใช่การจำอดีตหรือวางแผนอนาคตเสียทั้งหมด ถ้าจำไม่ได้ ชีวิตประจำวันคงลำบากมาก และถ้าไม่คิดล่วงหน้าเลยก็คงจัดการงานไม่ได้ ประเด็นอยู่ที่ใจเอาสิ่งเหล่านั้นไปสร้างความเห็น แล้วเข้าไปถือว่าเรื่องนั้นคือความจริงแน่นอนหรือเป็นตัวตนที่ต้องปกป้อง

“เคยเป็นแบบนี้ จึงต้องเป็นคนแบบนี้ตลอดไป”

ประโยคทำนองนี้เห็นภาพชัดมาก เคยล้มเหลวครั้งหนึ่งแล้วนิยามตัวเองว่าเป็นคนล้มเหลว เคยถูกทิ้งแล้วเชื่อว่าความรักครั้งต่อไปต้องจบแบบเดิม เคยประสบความสำเร็จมากจนยึดว่าตัวเองต้องรักษาภาพเดิมไว้ตลอด นี่ไม่ใช่แค่การมีความทรงจำ แต่เป็นการเอาอดีตมาประกอบเป็นตัวตนในปัจจุบัน

ส่วนอนาคตก็เล่นเกมเดียวกัน

ต่างกันเพียงยังไม่มีเหตุการณ์จริงให้จับ ใจจึงใช้ความจำ ความกลัว ความอยาก และสมมติฐานมาประกอบภาพขึ้นมา เช่น “ถ้าได้ตำแหน่งนี้ชีวิตจะสมบูรณ์” หรือ “ถ้าเสียสิ่งนี้ไปชีวิตคงจบ” ทั้งที่เหตุการณ์ยังไม่เกิด และต่อให้เกิดจริง รายละเอียดก็อาจไม่เหมือนภาพที่คิดไว้เลย

ในพรหมชาลสูตรมีการกล่าวถึงสมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตและขันธ์ส่วนอนาคต แล้วเกิดทิฏฐิต่างๆ ขึ้นจำนวนมาก ประเด็นสำคัญไม่ใช่ให้จำรายชื่อความเห็นทั้งหมด แต่คือการเห็นว่า เมื่อจับประสบการณ์บางส่วนแล้วสร้างข้อสรุปเกี่ยวกับตัวตน โลก อดีต หรืออนาคต ใจก็สามารถเข้าไปติดอยู่กับข้อสรุปนั้นได้

• อดีตมีประโยชน์เมื่อใช้เป็นข้อมูล แต่หนักทันทีเมื่อใช้เป็นตัวตน

• อนาคตมีประโยชน์เมื่อใช้วางแผน แต่สร้างทุกข์ได้เมื่อถือภาพคาดการณ์ว่าเป็นความจริง

• แม้สภาวะที่สงบหรือประณีตก็ยังไม่ควรถูกจับว่า “นี่คือตัวเรา” หรือ “ต้องอยู่แบบนี้ตลอด”

ตรงข้อสุดท้ายนี่ละเอียดมาก เพราะคำสอนไม่ได้หยุดแค่ให้ปล่อยเรื่องแย่ๆ แม้ประสบการณ์ที่ดี ความสงบ ปีติ หรือสุขที่เกิดจากการปฏิบัติ หากเกิดการถือมั่นขึ้นมา สิ่งนั้นก็กลายเป็นที่ตั้งของอุปาทานได้ เนื่องจากสิ่งที่อาศัยเหตุปัจจัยเกิดขึ้นย่อมมีความเปลี่ยนแปลงและดับไป

จำได้ แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งที่จำ
วางแผนได้ แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งที่คิด

วิธีสังเกตเรื่องนี้ในชีวิตจริงไม่ต้องเริ่มจากอะไรซับซ้อน เวลาความคิดเกี่ยวกับอดีตโผล่ขึ้นมา ลองแยกให้ออกว่า “เหตุการณ์เกิดไปแล้ว” กับ “ความรู้สึกและความคิดเกี่ยวกับเหตุการณ์กำลังเกิดตอนนี้” เป็นคนละเรื่องกัน ความทรงจำหนึ่งอาจอายุสิบปี แต่การนึกถึงมันเกิดในขณะนี้

อนาคตก็เหมือนกัน แผนการมีได้ แต่ความกังวลที่กำลังรู้สึกอยู่ไม่ได้เดินทางมาจากวันพรุ่งนี้ มันเป็นสภาวะที่กำลังเกิดขึ้นในปัจจุบันจากเหตุปัจจัยที่มีอยู่ตอนนี้

นี่ทำให้คำว่าอยู่กับปัจจุบันไม่ใช่การบังคับตัวเองให้ลืมอดีต หรือเลิกคิดเรื่องอนาคต แต่เป็นการรู้ทันว่าอะไรเป็นความจำ อะไรเป็นการคาดการณ์ อะไรเป็นความรู้สึก และตรงไหนที่ใจเริ่มเติมคำว่า “ของเรา” “ตัวเรา” “เราต้องเป็นแบบนี้” ลงไป

บางครั้งสิ่งที่แบกมานานจึงไม่ได้หนักเพราะเหตุการณ์ยังเกิดอยู่ แต่มันหนักเพราะทุกครั้งที่นึกถึง ใจหยิบขันธ์ส่วนอดีตขึ้นมาประกอบเป็นเรื่องเดิมอีกครั้ง ส่วนเรื่องที่ยังมาไม่ถึงก็ทำให้เหนื่อยได้ เพราะใจหยิบขันธ์ส่วนอนาคตมาสร้างบ้านแล้วเข้าไปนั่งรออยู่ในนั้นเสียก่อน