ทำไมไทยติดกับดักรายได้ปานกลาง ทั้งที่มีโรงงาน ส่งออก และเทคโนโลยีครบ

ทำไมเศรษฐกิจโตได้ แต่โตไม่แรงเหมือนเดิม

คำว่า กับดักรายได้ปานกลาง ฟังแล้วเหมือนประเทศโดนอะไรบางอย่างขังไว้ แต่ความจริงไม่มีเส้นหรือประตูที่ปิดตาย ประเทศยังโตได้ คนบางกลุ่มยังรวยขึ้น บริษัทบางแห่งยังขยายตัว เพียงแต่ทั้งระบบเริ่มเจอปัญหาว่า สูตรที่เคยทำให้โตเร็ว ใช้ต่อแล้วไม่แรงเหมือนเดิม

ไทยเป็นประเทศรายได้ปานกลางระดับบนมาตั้งแต่ปี 2011 ช่วงก่อนหน้านั้นเครื่องยนต์สำคัญคือแรงงานจำนวนมาก ค่าแรงยังแข่งขันได้ การลงทุนจากต่างชาติ การสร้างโรงงาน และการย้ายแรงงานจากภาคเกษตรเข้าสู่อุตสาหกรรมที่ผลิตมูลค่าได้สูงกว่า โมเดลแบบนี้ช่วยยกระดับรายได้ได้เร็วมากในช่วงหนึ่ง

แต่พอรายได้และค่าแรงสูงขึ้น เกมเปลี่ยนทันที

จะกลับไปแข่งด้วยคำว่า ถูกกว่า อย่างเดียวก็ยาก จะกระโดดไปแข่งด้วยคำว่า เก่งกว่า ก็ยังทำได้ไม่เต็มที่

นี่คือจุดอึดอัดของประเทศรายได้ปานกลางหลายแห่ง โรงงานยังมี ส่งออกยังได้ ถนน ท่าเรือ ไฟฟ้า อินเทอร์เน็ตก็ดีกว่าสมัยรายได้ต่ำมาก แต่การเพิ่มโรงงานอีกหนึ่งแห่งหรือเพิ่มแรงงานอีกหนึ่งกะ ไม่ได้ทำให้ผลิตภาพพุ่งแบบเดิมแล้ว สิ่งที่ต้องเพิ่มจึงไม่ใช่แค่จำนวนเครื่องจักร แต่เป็นความสามารถในการสร้างสินค้า กระบวนการ เทคโนโลยี แบรนด์ และบริการที่คนอื่นยอมจ่ายแพงขึ้น

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ค่าแรงแพงอย่างเดียว

ถ้าค่าแรงเพิ่มพร้อมกับผลิตภาพ ปัญหาไม่ได้น่ากลัวขนาดนั้น ประเทศรายได้สูงจำนวนมากมีค่าแรงสูงมาก แต่หนึ่งชั่วโมงทำงานสร้างมูลค่าได้สูงตามไปด้วย จุดที่ต้องจับตาคือช่วงที่ต้นทุนขยับขึ้นเร็วกว่าความสามารถในการผลิตมูลค่า

ลองนึกถึงโรงงานที่ประกอบสินค้าตามแบบจากต่างประเทศ ต่อให้ผลิตได้เป็นล้านชิ้น รายได้ส่วนสำคัญอาจไปอยู่กับเจ้าของสิทธิบัตร ซอฟต์แวร์ ชิป การออกแบบ แบรนด์ ระบบขาย หรือบริการหลังการขาย ประเทศที่รับหน้าที่ผลิตจึงอาจได้งานจำนวนมาก แต่ไม่ได้ครอบครองส่วนที่มีกำไรสูงที่สุดในห่วงโซ่มูลค่า

ธนาคารโลกมองเรื่องนี้เป็นการเปลี่ยนเกียร์

รายงานการพัฒนาโลกปี 2024 เสนอแนวคิดที่จำง่ายมาก คือ 1i 2i และ 3i

• Investment ลงทุนในโครงสร้างพื้นฐาน เครื่องจักร และทุน

• Infusion รับเทคโนโลยี ความรู้ และวิธีการที่มีอยู่แล้วจากต่างประเทศมาปรับใช้

• Innovation พัฒนาความรู้ สินค้า เทคโนโลยี หรือวิธีทำธุรกิจใหม่ด้วยตัวเอง

ประเทศรายได้ต่ำอาจโตแรงจากการลงทุนอย่างเดียว พอขึ้นมาระดับกลางต้องเก่งเรื่องการรับเทคโนโลยีจากภายนอก แต่ถ้าจะก้าวสู่รายได้สูง การซื้อเครื่องจักรหรือรับเทคโนโลยีคนอื่นมาใช้อย่างเดียวเริ่มไม่พอ ต้องมีความสามารถด้านนวัตกรรมเพิ่มเข้ามาด้วย

ประเด็นนี้สำคัญมาก เพราะคำว่า นวัตกรรม ไม่ได้แปลว่าต้องประดิษฐ์หุ่นยนต์ล้ำโลกทุกบริษัท ร้านอาหารที่จัดระบบครัวให้ผลิตได้เร็วขึ้น บริษัทขนส่งที่ใช้ข้อมูลลดรถเที่ยวเปล่า โรงงานที่ออกแบบชิ้นส่วนเองจนขายได้ราคาสูงขึ้น หรือธุรกิจไทยที่สร้างแบรนด์จนขายต่างประเทศได้ ล้วนเพิ่มผลิตภาพและมูลค่าที่ประเทศเก็บไว้ได้

แล้วทำไมเรื่องนี้ยิ่งยากสำหรับไทย

มีตัวแปรหนึ่งที่ย้อนเวลาไม่ได้ง่ายๆ คือ โครงสร้างประชากร ไทยกำลังสูงวัยและจำนวนแรงงานมีแรงกดดันให้ลดลง ยุคที่เศรษฐกิจโตได้จากการเพิ่มคนเข้าโรงงานเรื่อยๆ จึงผ่านไปมากแล้ว คนทำงานน้อยลงหมายความว่าคนหนึ่งคนต้องสร้างมูลค่าให้สูงขึ้น ไม่เช่นนั้นการเติบโตระยะยาวจะช้าลงตามโครงสร้างประชากร

ธนาคารโลกยังชี้ว่าการเติบโตของไทยชะลอลงอย่างชัดเจนเมื่อเทียบกับช่วงพัฒนาอย่างรวดเร็วในอดีต และการเปลี่ยนแรงงานออกจากกิจกรรมผลิตภาพต่ำไปสู่งานผลิตภาพสูงก็ชะลอตัว ภาคเกษตรยังใช้แรงงานในสัดส่วนค่อนข้างมากเมื่อเทียบกับมูลค่าที่สร้างในจีดีพี นี่ไม่ได้หมายความว่าเกษตรไม่สำคัญ แต่สะท้อนว่าการเพิ่มรายได้จำเป็นต้องทำให้แรงงานทุกภาคสร้างมูลค่าได้สูงขึ้น

จุดหลุดกับดักจึงไม่ใช่การทำงานหนักกว่าเดิม แต่เป็นการทำให้หนึ่งชั่วโมงทำงานมีมูลค่าสูงกว่าเดิม

สิ่งที่เกี่ยวข้องกันตั้งแต่คุณภาพการศึกษา ทักษะแรงงาน งานวิจัย การแข่งขันของธุรกิจ การเข้าถึงเงินทุน ระบบราชการ กฎระเบียบ ไปจนถึงการเปิดโอกาสให้บริษัทใหม่โตได้ ถ้าทุน คนเก่ง และตลาดหมุนเวียนไปหาธุรกิจที่มีผลิตภาพสูงได้เร็ว เศรษฐกิจก็มีโอกาสขยับขึ้น ถ้าทรัพยากรถูกล็อกอยู่กับกิจกรรมที่ผลิตภาพต่ำเป็นเวลานาน การเปลี่ยนเกียร์ก็ช้าตามไปด้วย

คำถามว่า ไทยจะไม่รวยไปกว่านี้แล้วหรือ จึงตอบแบบฟันธงไม่ได้ ไม่มีทฤษฎีไหนบอกว่าประเทศรายได้ปานกลางต้องติดอยู่ตรงนั้นตลอดไป หลายประเทศเคยผ่านช่วงนี้และขยับขึ้นเป็นรายได้สูงได้ สิ่งที่ต่างคือเมื่อค่าแรงและรายได้สูงขึ้น ประเทศเหล่านั้นเปลี่ยนจากการตามเทคโนโลยี ไปสู่การสร้างความสามารถของตัวเองได้ทัน

และนี่แหละส่วนที่ยาก เพราะสร้างถนนเสร็จเห็นถนนทันที ซื้อเครื่องจักรวันนี้อีกไม่นานก็เดินเครื่องได้ แต่การสร้างวิศวกร นักวิจัย ผู้ประกอบการ ครูที่มีคุณภาพ ระบบการแข่งขันที่ดี และบริษัทที่มีเทคโนโลยีของตัวเอง ต้องสะสมกันเป็นสิบปี ถ้าเริ่มช้า ผลของความช้าก็จะไปโผล่ในตัวเลขรายได้ของคนทั้งประเทศในอีกหลายปีข้างหน้า