เผด็จการกับคอมมิวนิสต์ ต่างกันตรงไหน และทำไมสองคำนี้ถึงถูกมองว่าเป็นเรื่องเดียวกันอยู่บ่อยครั้ง

เผด็จการกับคอมมิวนิสต์ ไม่ได้แปลว่าเรื่องเดียวกัน

คำสองคำนี้โดนจับมามัดรวมกันบ่อยมาก พอเห็นประเทศที่มีพรรคคอมมิวนิสต์ปกครองแบบพรรคเดียว ก็เลยเกิดภาพจำว่า “คอมมิวนิสต์ = เผด็จการ” แต่ถ้าแยกให้ถูกหมวด จะเห็นทันทีว่ามันตอบคนละคำถามกันเลย

เผด็จการถามว่า “อำนาจการเมืองอยู่ในมือใคร”
ส่วน คอมมิวนิสต์ถามว่า “สังคมและเศรษฐกิจควรจัดระเบียบแบบไหน”

เผด็จการคือรูปแบบการปกครองที่อำนาจสำคัญกระจุกอยู่กับผู้นำคนเดียวหรือคนกลุ่มเล็ก มีข้อจำกัดต่อผู้มีอำนาจน้อย การแข่งขันทางการเมืองถูกควบคุมหรือแทบไม่มีเลย ตัวระบบอาจออกมาเป็นเผด็จการทหาร เผด็จการพรรคเดียว หรือเผด็จการที่ผูกกับตัวผู้นำก็ได้ เพราะฉะนั้นคำว่า “เผด็จการ” ยังไม่ได้บอกเลยว่ารัฐนั้นจะใช้นโยบายเศรษฐกิจซ้ายหรือขวา จะชาตินิยม จะต่อต้านคอมมิวนิสต์ หรือจะอ้างอุดมการณ์แบบไหน

จุดที่ทำให้คนสับสนคือประวัติศาสตร์ศตวรรษที่ 20

รัฐที่ประกาศยึดแนวมาร์กซิสต์-เลนินนิสต์หลายแห่งสร้างระบบพรรคเดียวจริง การเมืองรวมศูนย์สูงจริง และฝ่ายค้านถูกจำกัดจริง ภาพของสหภาพโซเวียตกับรัฐคอมมิวนิสต์อีกหลายประเทศเลยฝังแน่นจนคำสองคำนี้ดูเหมือนเป็นคำพ้องกัน ทั้งที่ในเชิงแนวคิดมันไม่ใช่

คอมมิวนิสต์ในรากทางทฤษฎีของมาร์กซ์มุ่งไปที่สังคมไร้ชนชั้น และวิพากษ์การถือครองปัจจัยการผลิตแบบที่ทำให้ชนชั้นหนึ่งควบคุมแรงงานของอีกชนชั้นหนึ่ง เป้าหมายปลายทางที่มาร์กซ์พูดถึงไม่ใช่ภาพ “ผู้นำคนเดียวสั่งทุกอย่างตลอดกาล” ด้วยซ้ำ ประเด็นเรื่องรัฐในสังคมคอมมิวนิสต์และช่วงเปลี่ยนผ่านซับซ้อนกว่านั้นมาก

คำที่ชวนงงสุดคือ “เผด็จการของชนชั้นกรรมาชีพ” หรือแนวคิดการปกครองของชนชั้นกรรมาชีพ ฟังด้วยความหมายของคำว่าเผด็จการสมัยนี้แล้วเหมือนต้องมีจอมเผด็จการคนหนึ่ง แต่ในงานของมาร์กซ์ คำนี้ผูกกับช่วงเปลี่ยนผ่านทางการเมืองที่ชนชั้นแรงงานเป็นผู้ครองอำนาจรัฐ ไม่ใช่นิยามตรงๆ ว่าต้องเป็นการปกครองโดยบุคคลคนเดียว นักวิชาการยังถกกันเรื่องขอบเขตและความหมายของแนวคิดนี้ และการนำไปใช้ในศตวรรษต่อมาก็เปลี่ยนรูปไปมาก

จำง่ายๆ ว่า “อุดมการณ์” กับ “โครงสร้างอำนาจ” เป็นคนละแกน

• แกนอุดมการณ์และเศรษฐกิจ มองเรื่องกรรมสิทธิ์ ชนชั้น การกระจายทรัพยากร และบทบาทตลาด

• แกนการเมือง มองว่าใครมีอำนาจ ตรวจสอบได้แค่ไหน มีการแข่งขันเลือกตั้งจริงหรือไม่ และประชาชนเปลี่ยนรัฐบาลได้หรือเปล่า

พอวางเป็นสองแกน จะเห็นว่าประเทศเผด็จการไม่จำเป็นต้องเป็นคอมมิวนิสต์เลย ตัวอย่างชัดคือสเปนยุคฟรังโกที่ต่อต้านคอมมิวนิสต์อย่างหนัก หรือชิลียุคออกุสโต ปิโนเชต์ ซึ่งเป็นเผด็จการทหารและเดินนโยบายเศรษฐกิจที่พึ่งกลไกตลาดหลายด้าน นี่แปลว่าความเป็นเผด็จการไม่ได้ล็อกว่าต้องอยู่ฝั่งเศรษฐกิจแบบคอมมิวนิสต์

กลับกัน การเป็น “คอมมิวนิสต์” ในฐานะพรรคหรือความเชื่อทางการเมืองก็ไม่ได้แปลเชิงตรรกะว่าต้องยึดอำนาจแบบเผด็จการเสมอไป พรรคคอมมิวนิสต์หลายแห่งในยุโรปตะวันตกเคยลงเลือกตั้ง แข่งขันกับพรรคอื่น และทำงานอยู่ในสถาบันประชาธิปไตย สิ่งที่ต้องดูจึงไม่ใช่แค่ชื่อพรรค แต่ดูว่ากติกาเปิดให้ประชาชนเลือก เปลี่ยน และตรวจสอบผู้มีอำนาจได้จริงแค่ไหน

แล้วทำไมรัฐคอมมิวนิสต์หลายแห่งถึงกลายเป็นพรรคเดียว?

ตรงนี้ไม่มีคำตอบสั้นแบบสูตรสำเร็จ แต่มีปัจจัยที่เจอบ่อย เช่น การปฏิวัติและสงครามกลางเมืองทำให้โครงสร้างการเมืองรวมศูนย์ พรรคปฏิวัติมองตัวเองว่าเป็นตัวแทนผลประโยชน์ของชนชั้นแรงงาน จึงไม่ยอมรับการแข่งขันจากพรรคที่ถูกมองว่าเป็นตัวแทนชนชั้นเก่า พออำนาจรัฐ เศรษฐกิจ กองกำลัง และระบบสื่อถูกผูกไว้กับพรรคเดียว กลไกถ่วงดุลก็อ่อนลงมาก ผลที่เกิดในหลายประเทศจึงเป็นรัฐพรรคเดียวที่มีลักษณะอำนาจนิยม แม้คำอธิบายทางอุดมการณ์จะพูดเรื่องความเสมอภาคก็ตาม

อีกด้านหนึ่ง เผด็จการฝ่ายขวาก็ใช้เหตุผลคล้ายกันได้ เช่น อ้างภัยความไม่สงบ ความมั่นคง ชาติ ศาสนา หรือภัยคอมมิวนิสต์เพื่อจำกัดฝ่ายค้าน นี่แหละที่ทำให้ต้องแยก “เหตุผลที่รัฐใช้สร้างความชอบธรรม” ออกจาก “โครงสร้างอำนาจจริง” เพราะคำโฆษณาทางการเมืองอาจเปลี่ยนได้ แต่อำนาจที่ตรวจสอบไม่ได้ยังเป็นปัญหาแบบเดิม

ถ้าจะดูว่ารัฐไหนเป็นเผด็จการ อย่าดูแค่ป้ายซ้าย-ขวา ให้ดูว่ามีการเลือกตั้งแข่งขันจริงไหม ฝ่ายค้านทำงานได้ไหม สื่อวิจารณ์รัฐบาลได้หรือเปล่า ศาลและสภามีอิสระแค่ไหน และผู้นำสามารถถูกเปลี่ยนผ่านด้วยกติกาที่ประชาชนมีส่วนกำหนดได้หรือไม่ ส่วนถ้าจะถามว่ารัฐหรือขบวนการนั้นเป็นคอมมิวนิสต์แค่ไหน ต้องไปดูแนวคิดเรื่องชนชั้น กรรมสิทธิ์ การผลิต และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับเศรษฐกิจแทน

คำสองคำนี้เลยอาจซ้อนทับกันในโลกจริงได้ แต่ไม่ควรถูกใช้แทนกัน เพราะแค่เปลี่ยนคำให้ถูกหมวด ภาพการเมืองทั้งก้อนก็ชัดขึ้นทันที