คำว่า สัตตะ ในพุทธพจน์ ชี้ไปที่การยึดติดอย่างไรกันแน่

คำว่า “สัตว์” อาจต้องอ่านให้ลึกกว่าความหมายในชีวิตประจำวัน

เวลาได้ยินคำว่า สัตว์ ในภาษาไทย ภาพที่โผล่มาในหัวมักเป็นคน สุนัข แมว นก หรือสิ่งมีชีวิตชนิดต่างๆ แต่เมื่อย้อนดูคำบาลี สตฺต หรือ satta เรื่องนี้มีรายละเอียดทางภาษาและทางธรรมที่น่าสนใจมาก เพราะคำนี้ใช้หมายถึง “สัตว์ บุคคล สิ่งมีชีวิต” ได้ ขณะเดียวกันรากศัพท์และคำอธิบายในคัมภีร์ก็เชื่อมโยงกับความหมายเรื่อง การติดข้อง การเกาะเกี่ยว ด้วย

จุดสำคัญอยู่ในคำถามของพระราธะ

ในสังยุตตนิกาย มีพระสูตรที่พระราธะทูลถามพระพุทธเจ้าว่า เหตุใดจึงเรียกว่า “สัตว์” คำตอบไม่ได้พาไปอธิบายรูปร่าง ร่างกาย หรือค้นหาวิญญาณถาวรที่ซ่อนอยู่ข้างใน แต่ชี้ตรงไปยัง ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน และความทะยานอยาก ที่มีต่อขันธ์ห้า ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ เมื่อบุคคลติดข้องและเกี่ยวข้องอยู่ในสิ่งเหล่านี้ จึงมีการเรียกว่า “สัตว์”

ตรงนี้น่าสนใจมาก เพราะมุมมองเปลี่ยนจากคำถามว่า “ตัวอะไรเดินทางอยู่ในสังสารวัฏ” มาเป็นการสังเกตว่า “อะไรทำให้เกิดการติดข้อง”

แต่ต้องระวังนิดหนึ่ง การอ่านคำว่า satta ว่าแปลเพียง “ผู้ยึดติด” ทุกกรณีอาจแคบเกินไป พจนานุกรมบาลีแยกความหมายไว้หลายทาง ทั้งความหมายว่า “สัตว์หรือสิ่งมีชีวิต” และรูปคำที่สัมพันธ์กับความหมายว่า “ติดข้อง” เพราะฉะนั้นเวลาอ่านพระสูตรควรดูบริบท ไม่ควรเห็นคำเดียวแล้วบังคับความหมายเดียวใส่ทุกประโยค

แล้ว “วิญญาณ” อยู่ตรงไหน?

จุดที่ชวนสับสนที่สุดคือคำว่า วิญญาณ เพราะภาษาไทยสมัยใหม่มักทำให้นึกถึงดวงวิญญาณที่เป็นตัวตนล่องลอยออกจากร่าง แต่ในกรอบขันธ์ห้า “วิญญาณ” หมายถึงการรับรู้อารมณ์ทางช่องทางต่างๆ เช่น จักษุวิญญาณเกิดเมื่อมีเงื่อนไขของการเห็น หรือโสตวิญญาณในกระบวนการได้ยิน ไม่จำเป็นต้องตีความว่าเป็นตัวตนอมตะที่ซ่อนอยู่หลังประสบการณ์ทั้งหมด

นี่ทำให้ประเด็น อนัตตา สำคัญทันที ถ้ารูปไม่เที่ยง เวทนาเปลี่ยน สัญญาเปลี่ยน สังขารเปลี่ยน และวิญญาณก็เกิดขึ้นตามเหตุปัจจัย การพยายามเลือกขันธ์ใดขันธ์หนึ่งแล้วประกาศว่า “นี่คือตัวตนแท้ที่ถาวร” จึงไม่เข้ากับแนวการพิจารณาขันธ์ในพระสูตรจำนวนมาก

ปัญหาอาจไม่ใช่ว่า “ตัวตนไปไหน”
แต่อยู่ที่ “ความยึดถือเกิดขึ้นได้อย่างไร”

ลองดูเรื่องใกล้ตัวมากๆ มีคนพูดตำหนิเพียงประโยคเดียว เสียงเกิดแล้วก็ดับ แต่ใจกลับหยิบคำพูดนั้นมาคิดต่ออีกสองวัน เพราะเกิดความรู้สึกว่า “เขาดูถูกเรา” จากเสียงไม่กี่วินาที จึงค่อยๆ มีเวทนา ความจำ การปรุงแต่ง และเรื่องราวเกี่ยวกับ “ตัวเรา” พอกพูนขึ้นมา นี่เป็นตัวอย่างง่ายๆ ว่าการติดข้องกับขันธ์ทำงานในชีวิตประจำวันได้ละเอียดแค่ไหน

อุปมาเรือนทรายคมมาก

พระสูตรยกภาพเด็กเล่นเรือนทราย ตอนยังรักและหวง เด็กก็ทะนุถนอมมัน ไม่อยากให้ใครทำลาย แต่เมื่อหมดความหลงใหลในของเล่นนั้นแล้ว เรือนทรายก็คือทราย ไม่ได้มีสถานะพิเศษเหมือนเดิม

ประเด็นไม่ได้สอนให้ทำลายร่างกายหรือเกลียดประสบการณ์ แต่ชี้ไปที่การทำให้ ตัณหาสิ้นไป คือไม่สร้างความเป็นเจ้าของขึ้นมาครอบรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ

• รูป เปลี่ยนตามเหตุปัจจัย

• เวทนา สุข ทุกข์ หรือเฉยๆ เกิดแล้วเปลี่ยน

• สัญญา การจำและหมายรู้ก็คลาดเคลื่อนได้

• สังขาร ความคิด เจตนา และการปรุงแต่งไม่หยุดนิ่ง

• วิญญาณ ในกรอบขันธ์ก็ไม่ถูกเสนอให้ยึดเป็นอัตตาถาวร

พอมองแบบนี้ คำว่า “สัตว์” จึงมีประโยชน์มากในฐานะภาษาสมมติสำหรับพูดคุยกันว่า คนนี้ คนนั้น สัตว์ชนิดนี้ สิ่งมีชีวิตชนิดนั้น แต่ในระดับการพิจารณาธรรม พระสูตรกลับชวนแกะสิ่งที่เรียกว่า “บุคคล” ออกดูเป็นกระบวนการของขันธ์และความยึดถือ

อีกจุดที่ไม่ควรกระโดดสรุป คือจากข้อความเหล่านี้แล้วบอกว่า พระพุทธศาสนาปฏิเสธการเวียนว่ายตายเกิดทั้งหมด เพราะพระสูตรจำนวนมากกล่าวถึงชาติ ภพ กรรม และสังสารวัฏอย่างชัดเจน ประเด็นที่ละเอียดกว่าคือ การเกิดใหม่ในคำสอนพุทธไม่จำเป็นต้องตั้งสมมติฐานว่ามี อัตตาหรือวิญญาณถาวรดวงเดิม ย้ายจากร่างหนึ่งไปอีกร่างหนึ่งเหมือนคนย้ายบ้าน

ตรงนี้เองที่ทำให้เรื่องเหตุปัจจัยสำคัญกว่าการตามหา “เจ้าของ” ของกระบวนการ เหตุยังมี ผลก็เกิด เหตุดับ ผลที่อาศัยเหตุนั้นก็ดับ การปฏิบัติจึงหันกลับมาดูตัณหาและอุปาทานที่กำลังเกิดอยู่ตรงหน้า ไม่ต้องรอพิสูจน์โลกหลังความตายก่อนถึงจะเริ่มเห็นกลไกนี้ได้

พอไม่เกาะ ขันธ์ก็ยังทำงาน
แต่เรื่องว่า “นี่เป็นเรา นี่เป็นของเรา” เริ่มมีที่ยืนน้อยลง